Kıl kökü iltihabı (follikülit) nedir? Nedenleri ve tedavisi

Kıl kökü iltihabı nedir?

Vücudumuzun büyük bölümünde, saç ve tüylerin çıktığı küçük kıl kökleri bulunur. MedlinePlus follikülit tanımını bir ya da birden fazla kıl kökünün iltihabı olarak yapar ve bu durumun derinin herhangi bir yerinde, her yaştan insanda görülebileceğini belirtir. MSD Manuals'a göre follikülit bakteri, mantar, virüs ya da parazitlerden kaynaklanabilir.

MSD Manuals follikülidi, bir kıl kökünü tutan küçük bir deri apsesi türü olarak tanımlar. Bu tür enfeksiyonlar yüzeysel kalabilir ya da derinin daha derin yapılarını tutabilir. Kıl kökünü ve çevresindeki dokuyu tutan, hassas ve irinli şişliklere çıban (fronkül), deri altında birbirine bağlanmış çıban kümelerine ise karbonkül denir. Bkz. Çıban (fronkül) nedir?

Belirtileri

MedlinePlus ve MSD Manuals'ın tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:

• Kıl dibinde sivilce benzeri kabarıklıklar ve döküntü
• MSD Manuals'a göre kılın dibinde küçük kırmızı veya beyaz, irin dolu kabarcıklar (püstüller); tek bir kıl kökü ya da çok sayıda kıl kökü etkilenebilir
• Kaşıntı
• Tahriş ve hafif ağrı
• MedlinePlus'a göre bazı kabarcıkların kabuk bağlaması
• MSD Manuals'a göre iltihaplı kılların kolayca dökülmesi ya da çekilince kolayca çıkması; bu sırada yeni kabarcıklar çıkmaya devam edebilir

MedlinePlus, kabarcıkların görüldüğü bölgelere örnek olarak boyun, kasık ve genital bölgeyi sayar; ancak follikülit derinin herhangi bir yerinde ortaya çıkabilir. Kaynaklarda sakal bölgesi, bacaklar, gövde ve kalçalar da örnek olarak geçer. MSD Manuals'a göre iltihaplı kıl kökleri kaşıntı, tahriş ya da hafif ağrıya yol açsa da kişi bunun dışında kendini hasta hissetmez.

Follikülit neden olur?

MedlinePlus'a göre follikülit, kıl kökleri zedelendiğinde ya da tıkandığında başlar; örneğin giysi sürtünmesi ya da tıraş bu zedelenmeye yol açabilir. Zedelenen kökler çoğu zaman stafilokok bakterileriyle enfekte olur. Kaynakların sıraladığı başlıca nedenler şunlardır.

Bakteriler

• Stafilokok: MSD Manuals'a göre bakteriyel follikülitin olağan nedeni Staphylococcus aureus bakterisidir. MedlinePlus'a göre sakal bölgesindeki kıl köklerinin stafilokok enfeksiyonu İngilizce kaynaklarda "berber kaşıntısı" (barber's itch) olarak geçer; genellikle üst dudakta görülür ve tıraş durumu kötüleştirir.
• Dirençli stafilokok: MSD Manuals'a göre daha önce etkili olan antibiyotiklere dirençli bir stafilokok türü (MRSA), deri apselerinin giderek daha sık görülen bir nedeni hâline gelmiştir.
• Sıcak su havuzu follikülidi: MSD Manuals'a göre yeterince klorlanmamış sıcak su havuzu ya da jakuzi ile temas sonrasında Pseudomonas aeruginosa bakterisi follikülite yol açabilir. Belirtiler temastan 6 saat ile 5 gün sonra başlayabilir ve en sık gövde ve kalçalar gibi mayonun kapattığı bölgelerde görülür.

Mantarlar

MSD Manuals'a göre mantar kaynaklı follikülite deri mantarları (dermatofitler), Malassezia adlı bir maya mantarı ya da Candida mantarı yol açabilir. Malassezia için diyabet ve kortizon (steroid) türü ilaçların kullanımı risk etkenleri arasında sayılır; Candida kaynaklı follikülit ise bebeklerde ve uzun süre antibiyotik ya da steroid kullanmış kişilerde görülür. MedlinePlus, sakal bölgesinde berber kaşıntısına benzeyen ama mantarın yol açtığı bir enfeksiyonu (tinea barbae) ayrıca tanımlar. Bkz. Deri mantarı (dermatofitoz) nedir?

Virüsler ve akarlar

MSD Manuals'a göre virüs kaynaklı follikülite en sık herpes virüsleri yol açar. Parazitlere bağlı follikülite ise insan kıl köklerinin içinde yaşayan çok küçük akarlar (Demodex) neden olur.

Tıraş ve batık kıllar

MSD Manuals'a göre sakal bölgesinde ya da tıraş edilen herhangi bir bölgede sert kıllar tıraştan sonra kıvrılıp yeniden deriye girebilir (batık kıl) ve hafif tahriş ile iltihaba yol açabilir. Bu duruma tıp dilinde psödofollikülit (yalancı follikülit) denir; burada gerçek bir enfeksiyon yoktur. MedlinePlus'a göre bu durum kıvırcık sakal kılları çok kısa kesildiğinde ortaya çıkar ve ağırlıklı olarak Afrika kökenli Amerikalı erkeklerde görülür.

Kolaylaştıran etkenler

MSD Manuals ve MedlinePlus'a göre şunlar follikülit gelişmesini ya da tekrarlamasını kolaylaştırabilir:

• Giysi sürtünmesi; spor ekipmanının altında kalan bölgeler ve kalçalar gibi sürtünmeye açık alanlar
• Terleme gibi nedenlerle nemli kalan deri
• Deride yaralanma
• Tıraş
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması, obezite, kanser ve diyabet
• Burun içinde stafilokok bakterisi taşımak ya da sıcak ve nemli bir iklimde yaşamak (MSD Manuals'a göre tekrarlayan ataklar için)

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus ve MSD Manuals'a göre hekimler follikülit tanısını çoğunlukla deriye bakarak koyar ve genellikle ek bir test gerekmez.

MSD Manuals'a göre enfeksiyonu sık sık tekrarlayan kişilerde irinden ve burnun içinden sürüntü örneği alınarak laboratuvarda kültür yapılabilir. Hekim mantar enfeksiyonundan şüpheleniyorsa koparılan bir kılı kültüre gönderebilir. MedlinePlus da laboratuvar testlerinin enfeksiyona hangi bakterinin ya da mantarın yol açtığını gösterebileceğini belirtir. Kültür sonuçları, hekimin uygun tedaviyi belirlemesine yardımcı olur.

MSD Manuals akneyi de bir follikülit biçimi olarak sayar; ancak aknenin tedavisi enfeksiyonlardan farklıdır. Bu yüzden kabarcıkların nedenini hekimin değerlendirmesi önemlidir. Bkz. Akne (sivilce) neden olur?

Tedavi

Tedavi, follikülitin nedenine ve yaygınlığına göre belirlenir.

Evde yapılabilecekler

• Ilık kompres: MedlinePlus'a göre ılık ve nemli kompres, iltihaplı kıl köklerinin boşalmasına yardımcı olabilir.
• Tahrişi azaltmak: MedlinePlus, kıl köklerinin daha fazla zedelenmesini önlemek için giysi sürtünmesinin azaltılmasını, mümkünse bölgenin tıraş edilmemesini ve bölgenin temiz tutulmasını önerir.

Hekimin önerebileceği tedaviler

• Antibakteriyel temizleyiciler ve antibiyotikli kremler: MSD Manuals'a göre hekimler bakteriyel follikülitte antibakteriyel temizleyiciler ya da doğrudan deriye sürülen antibiyotikler önerir.
• Ağızdan antibiyotikler: MSD Manuals'a göre enfeksiyon geniş bir deri alanını tutuyorsa ağızdan antibiyotik gerekebilir. MedlinePlus da tedavinin ağızdan alınan antibiyotikleri içerebileceğini belirtir.
• Mantar ilaçları: MedlinePlus'a göre mantar kaynaklı follikülitte antifungal ilaçlar kullanılabilir.
• Diğer nedenler: MSD Manuals'a göre virüs ya da parazitlerin yol açtığı follikülit, hekim sorumlu mikroorganizmayı belirledikten sonra buna göre tedavi edilir.

Antibiyotik ve mantar ilaçlarının türü ve süresi hekim tarafından belirlenir. Bkz. Antibiyotik nasıl doğru kullanılır?

Sıcak su havuzu follikülidi

MSD Manuals'a göre bu tür follikülit genellikle tedavi gerektirmeden geçer. Ancak enfeksiyonun yeniden ortaya çıkmasını önlemek ve başkalarını korumak için sıcak su havuzunun ya da jakuzinin yeterince klorlanması gerekir.

Korunma ve tıraş önerileri

MedlinePlus, kıl köklerinin daha fazla zedelenmesini ve enfeksiyonu önlemek için şunları önerir:

• Sürtünmeyi azaltın: Giysilerin deriye sürtünmesini azaltın.
• Tıraşa ara verin: Mümkünse etkilenen bölgeyi tıraş etmeyin.
• Tıraş gerekiyorsa: Her seferinde temiz ve yeni bir jilet ya da elektrikli tıraş makinesi kullanın.
• Bölgeyi temiz tutun.
• Bulaşmış eşyalardan uzak durun: Mikrop bulaşmış giysi ve yüz bezlerini kullanmayın.

Jakuzi ve sıcak su havuzlarında suyun yeterince klorlanması, MSD Manuals'a göre bu ortamlara bağlı follikülitin önlenmesi için gereklidir.

Komplikasyonlar ve tekrarlama

MedlinePlus'a göre follikülit tedaviye çoğu zaman iyi yanıt verir; ancak tekrarlayabilir ya da vücudun başka bölgelerine yayılabilir.

MSD Manuals'a göre deri apseleri tedavi edilmezse çoğu zaman bir baş oluşturup patlar ve krem kıvamında beyaz ya da pembe bir sıvı akıtır. Bakteriler apseden çevre dokuya ve lenf düğümlerine yayılabilir; bu durumda ateş ve genel hastalık hissi görülebilir. Apseler kendiliğinden boşalabilir; ılık kompres bu süreci hızlandırabilir. Gerektiğinde hekim apseyi bir kesiyle açıp irini boşaltır.

MSD Manuals'a göre bazı kişilerde stafilokok enfeksiyonları bilinmeyen nedenlerle tekrar tekrar ortaya çıkar. Hekimler bu kişilerde tekrarlama olasılığını azaltmak için tüm vücudun antibakteriyel sabunla yıkanmasını, bakterilerin saklanabildiği burun içine antibiyotikli merhem sürülmesini ve ağızdan antibiyotik kullanılmasını önerebilir. Bu tedaviler hekim tarafından planlanmalıdır.