Hidrosel (su fıtığı) nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Hidrosel nedir?

Erkek bebeklerde testisler, anne karnındayken karın içinde gelişir ve doğumdan önce kasık kanalından geçerek torbaya (skrotum) iner. Testis inerken karın zarından oluşan ince bir kanal da (prosesus vajinalis) onunla birlikte aşağıya uzanır. Great Ormond Street Çocuk Hastanesi'nin (GOSH) bilgilendirmesine göre bu kanalın doğumdan önce kapanması beklenir. Kanal kapanmadığında karın içindeki sıvı bu yoldan torbaya geçebilir ve testis çevresinde sıvı dolu bir kese oluşur. Bu duruma hidrosel denir.

MedlinePlus'a göre bebeklerdeki hidrosel iki biçimde olabilir:

• İletişimli (kominikan) hidrosel: Kanal açık kaldığı için sıvı karın ile torba arasında gidip gelebilir. Bu nedenle şişlik gün içinde büyüyüp küçülebilir.
• İletişimsiz hidrosel: Kanal kapanmıştır ama torbada sıvı kalmıştır. Bu tip genellikle zamanla vücut tarafından emilir.

Kasık fıtığından farkı

Hidrosel ve kasık fıtığı aynı açık kanal nedeniyle oluşabildiği için sıklıkla birlikte anılır. GOSH'a göre aradaki fark şudur: Kasık fıtığında karın zarı ve bazen bağırsak bu kanaldan aşağıya doğru kayar; hidroselde ise kanaldan yalnızca sıvı geçer.

Bu ayrım önemlidir; çünkü kasık fıtığında bağırsağın sıkışma riski vardır ve genellikle ameliyat gerekir. Hidrosel ise çoğu zaman yalnızca izlenir. Muayene sırasında hekim, şişliğin içinde bağırsak olup olmadığını değerlendirir. Kasık fıtığıyla ilgili bilgi için bkz. Kasık fıtığı

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'ın tarif ettiği başlıca belirti, torbanın bir ya da her iki tarafında yuvarlak veya oval, yumuşak bir şişliktir. Hidroselin özellikleri şunlardır:

• Genellikle ağrı yapmaz; ancak büyüdükçe ağırlık hissi ya da rahatsızlık verebilir.
• MedlinePlus'a göre daha çok sağ tarafta görülür.
• İletişimli hidroselde şişlik sabahları daha küçük, gün içinde ve bebek ağladığında daha büyük görünebilir.
• Büyük çocuk ve yetişkinlerde şişlik yavaş yavaş artabilir.

Hidrosel kendi başına çoğunlukla zararsızdır. Ancak torbadaki her şişlik hidrosel değildir. Kasık fıtığı, testis dönmesi (torsiyon), epididimit gibi iltihaplar ve seyrek olarak testis tümörleri de torbada şişliğe yol açabilir. Bu nedenle yeni fark edilen şişlikler mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Neden olur?

Bebeklerde

Bebeklerde hidroselin nedeni, yukarıda anlatılan kanalın doğumdan önce tam kapanmamasıdır. Bu nedenle hidrosel çoğu zaman doğumda ya da ilk aylarda fark edilir.

Büyük çocuk ve yetişkinlerde

MedlinePlus'a göre ileri yaşlarda hidrosel şu nedenlerle gelişebilir:

• Testis çevresindeki zarın fazla sıvı üretmesi ya da sıvının yeterince boşaltılamaması
• Testis veya testis arkasındaki kanalcıkların (epididim) iltihabı ve şişmesi
• Torbaya gelen darbe ve yaralanmalar

Yetişkinlerde hidroselin altında başka bir neden olup olmadığını anlamak için değerlendirme yapılır.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre tanıda şu yöntemler kullanılır:

• Fizik muayene: Hekim, torbadaki şişliğin hassas olup olmadığına ve testisin ele gelip gelmediğine bakar.
• Işık testi (transillüminasyon): Şişliğin arkasından bir el feneri tutulduğunda, sıvı dolu hidrosel ışığı geçirir ve parlak görünür. MedlinePlus, hidrosellerin bu yöntemle kolayca görülebildiğini belirtir. Kan, doku veya bağırsak içeren şişlikler ise ışığı genellikle geçirmez.
• Ultrason: Tanıyı doğrulamak, testisin yapısını değerlendirmek ve fıtık ya da başka nedenleri dışlamak için kullanılır. Gerekirse başka görüntüleme yöntemleri de istenebilir.

Bkz. Ultrason nedir?

Kendiliğinden geçer mi?

MedlinePlus'a göre bebeklerdeki hidrosel genellikle doğumdan birkaç ay sonra kendiliğinden kaybolur. GOSH da hidrosellerin çoğunun doğumdan sonraki aylar içinde düzeldiğini belirtir. Bu nedenle bebeklerde ilk dönemde genellikle izlem önerilir.

Yetişkinlerde ise durum farklıdır. MedlinePlus'a göre yetişkinlerdeki hidroseller genellikle kendiliğinden geçmez.

Tedavi ve ameliyat

Ne zaman ameliyat gerekir?

GOSH'a göre çocuklarda hidrosel iki-üç yaşından sonra hâlâ devam ediyorsa ya da sorun yaratıyorsa ameliyat düşünülebilir. MedlinePlus, enfeksiyon veya rahatsızlık olduğunda ya da sıvının birkaç ay sonra hâlâ geçmediği durumlarda ameliyatın (hidrosel cerrahisi) gerekebileceğini belirtir. Ameliyat kararı ve zamanlaması çocuk cerrahı veya üroloji uzmanı tarafından verilir.

Ameliyat nasıl yapılır?

GOSH'un çocuklar için anlattığı süreç şöyledir:

• Ameliyat genel anestezi altında yapılır; çocuk uyur ve işlem sırasında bir şey hissetmez.
• Açık yöntemle (kasıktan küçük bir kesiyle) ya da uygun durumlarda kapalı (laparoskopik) yöntemle yapılabilir ve yaklaşık bir saat sürer.
• Cerrah torbadaki sıvıyı boşaltır ve açık kalan kanalı dikişle kapatır.
• Kesiler eriyen dikişler ve cilt yapıştırıcısıyla kapatılır.

Yetişkinlerde de hidrosel ameliyatla tedavi edilebilir. MedlinePlus'a göre sıvının iğneyle boşaltılması geçici bir çözümdür, çünkü sıvı genellikle yeniden birikir. Genel anestezi hakkında bilgi için bkz. Genel anestezi nedir?

Ameliyat sonrası iyileşme ve riskler

GOSH'a göre büyük çocuklar genellikle aynı gün evlerine dönebilir; çok küçük bebeklerin bir gece hastanede kalması gerekebilir. Aynı kaynak, ameliyattan sonra iki gün banyo yaptırılmamasını ve çocukların yaklaşık bir hafta sonra okula ya da kreşe dönebileceğini belirtir. İyileşme döneminde:

• Hekimin önerdiği ağrı kesicileri önerildiği şekilde kullanın.
• Bisiklet, ata binme gibi oyuncakları ve torbayı zorlayabilecek etkinlikleri hekiminizin önerdiği süre boyunca kısıtlayın.
• Yara yerini temiz ve kuru tutun.

GOSH'a göre ameliyatın riskleri arasında testise giden yapıların (sperm kanalı ve damarlar) hasar görmesi gibi küçük bir risk, antibiyotikle tedavi edilebilen yara enfeksiyonu ve geçici morarma sayılır. MedlinePlus ise kan pıhtısı, enfeksiyon, torbada yaralanma, uzun süren ağrı ve şişliğin devam etmesi gibi riskleri ve hidroselin seyrek de olsa yeniden oluşabileceğini belirtir.

İzlem döneminde nelere dikkat edilmeli?

Bebeklerde hidroselin kendiliğinden geçmesi beklenirken aileler, şişliği izleyip olağan dışı bir değişiklik olduğunda hekime başvurmalıdır. Bu dönemde şunlar yardımcı olabilir:

• Şişliğin gün içindeki değişimini not edin. Sabah ve akşam şişliğin boyutunu karşılaştırmak, kontrolde hekimin iletişimli bir hidrosel ya da fıtık olasılığını değerlendirmesine yardımcı olur.
• Fotoğraf çekin. Şişliğin en belirgin olduğu anlarda çekilen fotoğraflar, muayene sırasında görülmeyen değişiklikleri göstermeye yarar.
• Bebeğin genel durumunu gözleyin. Beslenme, kusma, huzursuzluk ve ağlama düzenindeki belirgin değişiklikler hekime iletilmelidir.
• Kontrolleri aksatmayın. Hidroselin küçülüp küçülmediği, düzenli çocuk izlem muayenelerinde değerlendirilir.
• Şişliğe bastırmayın. Sıvıyı elle boşaltmaya çalışmak yarar sağlamaz ve bebeği rahatsız edebilir.

Yetişkinlerde küçük ve rahatsızlık vermeyen bir hidrosel, hekim önerisiyle bir süre izlenebilir. Bu dönemde destekleyici iç çamaşırı kullanmak ağırlık hissini azaltabilir. Şişliğin hızla büyümesi, sertleşmesi, testisin ele gelmemesi ya da ağrının eklenmesi durumunda yeniden değerlendirme gerekir. Ergenlik ve yetişkinlikte testislerin ara sıra elle kontrol edilmesi, yeni bir şişlik ya da sertliğin erken fark edilmesini sağlayabilir.