Hazımsızlık (dispepsi) neden olur?

Hazımsızlık (dispepsi) nedir?

NIDDK, hazımsızlığı tek bir hastalık değil, sindirim sisteminin üst bölümünden kaynaklanan ve çoğu zaman birlikte görülen bir belirtiler grubu olarak tanımlar. Kişiden kişiye farklılık gösterir ve aynı anda birden fazla şikâyet olabilir.

Halk arasında "hazımsızlık", "mide fesadı" ya da "midede ağırlık" gibi farklı adlarla anılır. Mide yanması (göğüs kemiğinin arkasında yükselen yanma hissi) hazımsızlıkla birlikte görülebilir; ancak NIDDK'ye göre mide yanması ayrı bir durumdur ve çoğunlukla mide içeriğinin yemek borusuna geri kaçmasıyla, yani reflüyle ilgilidir. Mide yanması ve ekşime ön plandaysa reflü nedir yazımız size daha uygun bilgi sunabilir.

Hazımsızlık belirtileri nelerdir?

NIDDK ve NHS'in saydığı belirtiler şunlardır:

• Karnın üst kısmında, göbek ile göğüs kemiği arasında ağrı, yanma veya rahatsızlık
• Yemeğe başladıktan kısa süre sonra doyma hissi
• Yemekten sonra rahatsız edici dolgunluk
• Midede şişkinlik
• Bulantı
• Geğirme ve bazen yiyecek ya da sıvının ağza geri gelmesi

NHS, karnın alt kısmındaki ağrının veya bel ağrısının genellikle hazımsızlıktan değil, kabızlık gibi başka durumlardan kaynaklandığını hatırlatır.

Hazımsızlık neden olur?

Hazımsızlığın nedenleri birkaç ana grupta toplanabilir.

Yaşam tarzı ve beslenmeyle ilgili tetikleyiciler

NHS'e göre şu etkenler şikâyetleri başlatabilir veya artırabilir:

• Kahve, alkol, çikolata, domates, yağlı ve baharatlı yiyecekler
• Fazla kilo
• Sigara içmek
• Gebelik
• Stres ve kaygı

NIDDK, belirli yiyecek ve içeceklerin hazımsızlığa tek başına neden olduğunun düşünülmediğini, ancak bazı kişilerde şikâyetleri tetikleyebileceğini belirtir.

İlaçlar

NIDDK'ye göre bazı ilaçlar hazımsızlığa yol açabilir. Bunlar arasında steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ), bazı antibiyotikler, demir takviyeleri, kortizon grubu ilaçlar, kemik erimesi tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar ve kilo vermede de kullanılan GLP-1 grubu ilaçlar sayılabilir. Bir ilaca başladıktan sonra hazımsızlık geliştiyse ilacı kendi başınıza bırakmayın; hekiminize danışın.

Sindirim sistemi hastalıkları

Hazımsızlık bazen altta yatan bir hastalığın belirtisidir:

• Mide ve on iki parmak bağırsağı ülseri: Ayrıntılar için mide ülseri (peptik ülser) yazımıza bakabilirsiniz.
• Helicobacter pylori enfeksiyonu: Bu bakteri mide iç yüzeyinde iltihaba ve ülsere yol açabilir. Bkz. Helicobacter pylori nedir.
• Gastrit: Mide iç yüzeyinin iltihabıdır. Bkz. gastrit nedir.
• Mide fıtığı (hiatal herni): NHS'in saydığı nedenlerden biridir.
• Mide-bağırsak enfeksiyonları: NIDDK, salmonella, E. coli, kampilobakter, giardia ve norovirüs gibi etkenlerin de hazımsızlığa yol açabildiğini belirtir.
• Mide kanseri: NHS'e göre nadir bir nedendir; ancak uyarı işaretleri varsa mutlaka araştırılmalıdır.

Fonksiyonel dispepsi nedir?

Hazımsızlık şikâyeti olan kişilerin önemli bir kısmında yapılan testlerde ülser, iltihap veya başka bir yapısal sorun bulunmaz. Bu duruma fonksiyonel dispepsi denir. NIDDK fonksiyonel dispepsiyi, hazımsızlığın başlıca nedenlerinden biri ve bağırsak ile beyin arasındaki etkileşimi etkileyen bir bozukluk olarak tanımlar.

NIDDK'ye göre uzmanlar fonksiyonel dispepsinin nedenini tam olarak bilmemektedir. Katkıda bulunabileceği düşünülen etkenler şunlardır:

• Bazı yiyecek ve içecekler
• İnce bağırsağın bazı uyaranlara aşırı duyarlılığı
• Midenin yemekten sonra yeterince gevşeyememesi
• Kaygı ve depresyon gibi ruhsal etkenler
• Genetik yatkınlık

NIDDK'ye göre fonksiyonel dispepsi tanısı için kişide karnın üst kısmında ağrı veya rahatsızlık ya da çabuk doyma bulunmalı, şikâyetleri açıklayacak başka bir neden saptanmamalı; belirtiler son 3 ayda en az haftada bir kez görülmüş ve ilk kez en az 6 ay önce başlamış olmalıdır.

Hazımsızlık nasıl teşhis edilir?

Hekim; şikâyetlerinizi, kullandığınız ilaçları, beslenme ve yaşam alışkanlıklarınızı, aile öykünüzü sorar ve fizik muayene yapar. NIDDK'ye göre gerekirse şu testler kullanılır:

• H. pylori testleri: Dışkı testi, üre nefes testi veya kan testi
• Üst sindirim sistemi endoskopisi: Ucunda kamera olan ince bir tüple yemek borusu, mide ve on iki parmak bağırsağı incelenir; gerekirse biyopsi alınır.
• Görüntüleme yöntemleri: Gerekli durumlarda başka nedenleri ayırt etmek için kullanılabilir.

NIDDK, hazımsızlığı olan ve şu özelliklerden birini taşıyan kişilerde endoskopi önerildiğini belirtir: ailede kanser öyküsü, şu an ya da geçmişte yoğun alkol kullanımı, yutma güçlüğü, sindirim kanalında kanama bulguları, sık kusma veya kilo kaybı. H. pylori tedavisi uygulanan kişilerde, bakterinin temizlenip temizlenmediğini anlamak için tedaviden sonra test tekrarlanabilir.

Muayeneye giderken hazırlık

Hekimin nedeni daha kolay bulabilmesi için şu bilgileri önceden not etmeniz yararlı olur:

• Şikâyetlerin ne zamandan beri sürdüğü ve ne sıklıkla tekrarladığı
• Yakınmaların yemekle, belirli yiyeceklerle veya gece yatınca artıp artmadığı
• Düzenli ya da ara sıra kullandığınız tüm ilaçlar, ağrı kesiciler ve takviyeler
• Son dönemde kilo değişikliği, iştah kaybı veya yutma güçlüğü olup olmadığı
• Ailenizde mide, yemek borusu veya bağırsak hastalığı ya da kanser öyküsü
• Alkol ve sigara kullanımınız

Hazımsızlığa ne iyi gelir? Evde yapılabilecekler

Hafif ve ara sıra olan hazımsızlıkta yaşam tarzı değişiklikleri çoğu zaman rahatlama sağlar. NHS'in önerileri:

• Yatmadan önce yemeyin: Yatmadan önceki 3–4 saat içinde yemek yemekten kaçının.
• Baş ve omuzları yükseltin: Gece şikâyetleriniz oluyorsa yatarken baş ve omuzlarınızı biraz yüksekte tutun.
• Tetikleyicileri azaltın: Ağır, yağlı ve baharatlı yiyecekleri; kahve ve diğer kafeinli içecekleri ve alkolü azaltın.
• Sigarayı bırakın.
• Fazla kilonuz varsa verin.
• Ağrı kesicilere dikkat edin: Hekiminiz önermediyse iltihap giderici ağrı kesicileri kullanmaktan kaçının.

Fonksiyonel dispepsisi olan kişiler için NIDDK, gazlı içecekler, kahve, meyve ve meyve suları, buğday ve tahıllar ile yağlı yiyecekler gibi bazı yiyecek ve içeceklerin şikâyetleri artırabildiğini ve bunlardan kaçınmanın yararlı olabileceğini belirtir. Her yiyecek herkeste aynı etkiyi yapmaz; hangi yiyeceklerin sizde şikâyete yol açtığını bir süre not almak yararlı olabilir.

NIDDK ayrıca stresin şikâyetleri etkileyebildiğini, meditasyon, gevşeme egzersizleri veya danışmanlık gibi yöntemlerin stresi azaltmaya yardımcı olabileceğini belirtir.

Tıbbi tedavi seçenekleri

Tedavi, hazımsızlığın nedenine göre hekim tarafından planlanır. NIDDK'nin saydığı seçenekler şunlardır:

• Mide asidini azaltan ilaçlar (H2 reseptör blokerleri, proton pompası inhibitörleri)
• H. pylori saptanırsa birden fazla antibiyotiğin birlikte kullanıldığı eradikasyon tedavisi
• Midenin daha hızlı boşalmasına yardımcı olan ilaçlar
• Bazı kişilerde ağrı algısını azaltabilen antidepresan veya kaygı giderici ilaçlar
• Bulantı ve kusmayı azaltan ilaçlar
• Kaygı ve depresyonun rol oynadığı durumlarda psikoterapi gibi ruh sağlığı tedavileri

NHS, eczacının hafif hazımsızlık için mide asidini nötralize eden ya da azaltan ilaçlar önerebileceğini belirtir. Şikâyetleriniz sık tekrarlıyorsa, uzun süre kendi başınıza ilaç kullanmak yerine hekime başvurmanız gerekir. NIDDK, bitkisel takviyeler veya tamamlayıcı yöntemler kullanmadan önce de hekime danışılmasını önerir.