Erken ergenlik (puberte prekoks) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Ergenlik nedir, ne zaman başlar?

Ergenlik (puberte), çocuğun bedeninin cinsel olgunluğa ulaştığı ve yetişkin bedenine dönüştüğü dönemdir. Bu süreç, beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezinden salgılanan hormonların yumurtalıkları ya da testisleri uyarmasıyla başlar. Yumurtalıklar ve testisler de cinsiyet hormonlarını üretir. Ergenlik birkaç yıla yayılan bir süreçtir ve her çocukta aynı hızda ilerlemez.

NHS'e göre ergenliğin 8 ile 14 yaş arasında herhangi bir zamanda başlaması olağandır. NHS'in saydığı başlıca ergenlik belirtileri şunlardır:

• Koltuk altında ve genital bölgede kıllanma
• Kızlarda göğüs gelişimi ve adet görmenin başlaması
• Erkeklerde testis ve penisin büyümesi, sesin kalınlaşması

Erken ergenlik ne zaman düşünülür?

NHS, ergenlik belirtilerinin 8 yaşından önce ortaya çıkmasını erken ergenlik olarak tanımlar. MedlinePlus ise şu yaş sınırlarını verir:

• Kızlarda: 8 yaşından önce
• Erkeklerde: 9 yaşından önce

Fark edilen bir değişikliğin gerçekten erken ergenliğe mi ait olduğu, yoksa başka bir nedene mi bağlı olduğu her zaman ilk bakışta anlaşılmaz. Bu ayrımı hekim, muayene ve gerekli testlerle yapar.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

Kızlarda (8 yaşından önce)

• Göğüs gelişimi
• Genital bölgede ve koltuk altında kıllanma
• Hızlı boy uzaması
• Adet görmenin başlaması
• Dış genital organlarda olgunlaşma

Erkeklerde (9 yaşından önce)

• Testis ve penisin büyümesi
• Genital bölgede ve koltuk altında kıllanma
• Yüzde kıllanma
• Kas gelişimi
• Sesin kalınlaşması

Hızlı boy uzaması nedeniyle erken ergenliğe giren çocuklar başlangıçta yaşıtlarından uzun görünebilir.

Neden olur?

MedlinePlus'a göre erken ergenliğin çoğu zaman belirgin bir nedeni bulunmaz.

Daha seyrek olarak bir neden saptanabilir. MedlinePlus'ın saydığı nedenler şunlardır:

• Hormon salgılayan tümörler
• Hipotalamusta hamartom adı verilen iyi huylu bir doku büyümesi
• Testisleri, yumurtalıkları veya böbrek üstü bezlerini etkileyen bozukluklar

NHS de beyin ameliyatı, radyoterapi veya kafa travmasına bağlı beyin hasarını ve hormon ya da üreme organlarıyla ilgili sorunları ergenlik zamanlamasını etkileyebilen nedenler arasında sayar.

Erken ergenlik, beyinden gelen sinyallerin erken başlamasıyla (merkezi tip) ya da beyinden bağımsız olarak yumurtalık, testis veya böbrek üstü bezlerinden erken hormon salgılanmasıyla ortaya çıkabilir. Hangi tipin söz konusu olduğu, tedavi seçimini belirler.

Neden önemlidir?

Erken ergenlik yalnızca zamanlamayla ilgili bir farklılık gibi görünse de bazı sonuçları olabilir:

• Yetişkin boyu: MedlinePlus'a göre ergenliğe çok erken giren çocuklarda büyüme erken durduğu için tam boy potansiyeline ulaşılamayabilir. Başlangıçta yaşıtlarından uzun olan çocuk, büyüme plakları erken kapandığında yetişkinlikte daha kısa kalabilir. Bkz. Boy kısalığı
• Duygusal ve sosyal etkiler: MedlinePlus'a göre yaşıtlarından farklı görünmek psikolojik ve sosyal güçlüklere yol açabilir. Erken adet görmek ya da erken göğüs gelişimi küçük yaştaki bir kız çocuğu için kafa karıştırıcı ve utandırıcı olabilir.
• Altta yatan neden: Seyrek de olsa erken ergenlik, değerlendirilmesi gereken bir hastalığın ilk işareti olabilir.

Tanı nasıl konur?

NHS ve MedlinePlus'a göre değerlendirmede şu yöntemler kullanılır:

• Öykü ve fizik muayene: Hekim belirtilerin ne zaman başladığını, ne hızla ilerlediğini ve ailede erken ergenlik öyküsü olup olmadığını sorar; boy ve kilo ölçümlerini büyüme eğrisine işler.
• Kan testleri: Hormon düzeylerini ölçmek için yapılır. Bazı durumlarda hormon yanıtını değerlendiren uyarı testleri gerekebilir.
• El bileği röntgeni (kemik yaşı): NHS'e göre yetişkin boyunu tahmin etmek için kullanılır. Erken ergenlikte kemik yaşı çoğu zaman takvim yaşından ileridedir. Bkz. Kemik yaşı grafisi
• Ultrason: NHS'e göre yumurtalıkları, rahmi veya testisleri değerlendirmek için kullanılabilir.
• MR veya BT: MedlinePlus'a göre beyinde tümör gibi bir neden olup olmadığını araştırmak için istenebilir. Bkz. MR nedir?

Tedavi seçenekleri

NHS'e göre tedavi yalnızca erken ergenlik bedensel ya da duygusal sorunlara yol açıyorsa gerekir. Tedavi, nedene göre planlanır:

• Ergenliği geciktiren ilaçlar: MedlinePlus'a göre cinsiyet hormonlarının salgılanmasını durduran ve böylece ergenliği geciktiren ilaçlar kullanılabilir. Bu ilaçlar iğne şeklinde uygulanır ve olağan ergenlik yaşına kadar sürdürülür; tedavi kesildiğinde ergenlik yeniden ilerler.
• Altta yatan nedenin tedavisi: NHS'e göre ergenliği etkileyen bir hastalık varsa önce o tedavi edilir. MedlinePlus'a göre bir tümör saptanırsa ameliyat gerekebilir.
• İzlem: Belirtileri çok yavaş ilerleyen ya da ergenlik yaşına yakın olan bazı çocuklarda yalnızca izlem yeterli olabilir.

Tedavi kararı; çocuğun yaşı, belirtilerin ilerleme hızı, kemik yaşı, tahmini yetişkin boyu ve çocuğun duygusal durumu birlikte değerlendirilerek çocuk endokrinolojisi uzmanı tarafından verilir. Tedavi başladıktan sonra çocuk düzenli aralıklarla kontrole çağrılır. Bu kontrollerde boy ve kilo ölçülür, ergenlik bulgularının durup durmadığı değerlendirilir; gerekli görüldüğünde kan testleri ve kemik yaşı grafisi tekrarlanır. İğne tedavisinin zamanlamasına uymak, tedavinin amacına ulaşabilmesi için önemlidir. Tedavi döneminde çocuğun okul, spor ve sosyal yaşamı genellikle olağan şekilde sürer; aklınıza takılan soruları kontrollerde hekiminize sormaktan çekinmeyin.

Çocuğunuzu desteklemek

Erken ergenlik yaşayan çocuklar, bedenlerindeki değişiklikleri yaşıtlarından önce deneyimler. Bu dönemde aileler şunlara dikkat edebilir:

• Değişiklikleri yaşına uygun, sakin ve olağan bir dille açıklayın; çocuğun utanmasına neden olacak yorumlardan kaçının.
• Kız çocuklarında adet görme ihtimaline karşı hijyen ürünlerinin nasıl kullanılacağını önceden anlatın.
• Çocuğunuzun beden imajıyla ilgili kaygılarını dinleyin; okulda alay ya da zorbalık yaşayıp yaşamadığını gözlemleyin.
• Gerekirse çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanından destek isteyin.
• Bedeninin erken olgunlaşması, çocuğun duygusal olarak da büyüdüğü anlamına gelmez; ondan yaşının üstünde davranışlar beklemeyin.

Muayeneye giderken hazırlık

Değerlendirmenin sağlıklı yapılabilmesi için hekimin bazı bilgilere ihtiyacı olur. Muayeneye giderken şunları hazırlamak yararlı olabilir:

• Değişikliklerin zaman çizelgesi: Göğüs gelişimi, kıllanma, ses değişikliği ya da adet kanaması gibi değişiklikleri ilk ne zaman fark ettiğinizi ve ne hızla ilerlediğini not edin.
• Boy ve kilo kayıtları: Çocuğunuzun önceki ölçümleri (aşı kartı, okul sağlık kayıtları, e-Nabız kayıtları), büyüme hızının değerlendirilmesine yardımcı olur.
• Aile öyküsü: Anne ve babanın, varsa kardeşlerin ergenliğe giriş yaşları ve adet görme yaşı.
• Sağlık öyküsü: Çocuğun geçirdiği hastalıklar, ameliyatlar, baş travması ve kullandığı ilaçlar.

Muayenede hekim, çocuğun ergenlik gelişimini değerlendirmek için genital bölgeyi ve göğüsleri de muayene eder. Bunu çocuğunuza önceden, sakin bir dille anlatmak kaygısını azaltır.