ERCP nedir? Safra ve pankreas kanalı işlemi nasıl yapılır?

ERCP nedir?

Karaciğerde üretilen safra, safra kanalları aracılığıyla safra kesesine ve bağırsağa taşınır. Pankreasın ürettiği sindirim sıvısı da pankreas kanalı ile bağırsağa ulaşır. NIDDK'ye göre ortak safra kanalı ile ana pankreas kanalı, onikiparmak bağırsağına açılmadan önce birleşir. Taşlar, daralmalar ya da tümörler bu kanalları tıkayabilir ve sarılık, karın ağrısı ya da enfeksiyona yol açabilir.

NIDDK ERCP'yi, safra ve pankreas kanallarındaki sorunları bulmak ve tedavi etmek için üst sindirim sistemi endoskopisini ve röntgeni birleştiren bir işlem olarak tanımlar. MedlinePlus da ERCP'nin karaciğerden safra ve pankreastan sindirim sıvısı taşıyan kanalları inceleyen bir işlem olduğunu belirtir. Adındaki "retrograd" sözcüğü, kontrast maddenin kanallara akış yönünün tersine, bağırsak tarafından verildiğini anlatır.

ERCP, yalnızca bir görüntüleme testi değil, aynı zamanda tedavi edici bir işlemdir. NIDDK'ye göre hekimler ERCP'yi tanı amacıyla, çoğunlukla işlem sırasında bir sorunu tedavi etmeyi de bekliyorlarsa kullanır. Yalnızca tanı için vücuda girmeyen testler tercih edilebilir: safra ve pankreas kanallarının MR ile görüntülenmesi (MRCP), ultrason ya da endoskopik ultrason. NIDDK, bu testlerin ERCP'den daha az risk taşıdığını ve kanallardaki birçok sorunu gösterebildiğini belirtir. MSD Manuals'a göre de erişkinlerde sarılığa yol açan safra kanalı tıkanıklığından şüphelenildiğinde MRCP ya da ERCP kullanılabilir; MRCP olanak varsa genellikle tercih edilir, çünkü benzer doğrulukta ve daha güvenlidir. ERCP ise doku örneği almaya, taş çıkarmaya ya da başka müdahalelere olanak verdiği için seçilebilir. Bkz. Endoskopik ultrasonografi (EUS)

Neden yapılır?

NIDDK'ye göre ERCP, safra ya da pankreas kanalları sızdırdığında, daraldığında ya da tıkandığında yapılır. Bunun başlıca nedenleri şunlardır:

• Safra kanalındaki taşlar: Safra kesesinde oluşup ortak safra kanalına sıkışan taşlar ERCP ile alınabilir. MedlinePlus'a göre taşlar çıkarılabilir ya da parçalanabilir. Bkz. Safra kesesi taşı belirtileri
• Enfeksiyon: NIDDK, kanallardaki sorunlara yol açan nedenler arasında enfeksiyonu da sayar.
• Akut pankreatit: NIDDK'ye göre pankreatitte kanalı tıkayan safra taşlarını çıkarmak için ERCP kullanılabilir. Bkz. Pankreatit
• Safra kanalı ya da pankreas tümörleri: Tümörler kanalları daraltabilir ya da tıkayabilir. Bkz. Pankreas kanseri

MedlinePlus'a göre ERCP sırasında yapılabilecek müdahaleler şunlardır:

• Kanalların bağırsağa açıldığı ağzın açılması (sfinkterotomi)
• Daralmış bölümlerin genişletilmesi
• Safra taşlarının çıkarılması ya da parçalanması
• Primer biliyer kolanjit ya da sklerozan kolanjit gibi hastalıkların tanısına yardım
• Pankreas, safra kanalları ya da safra kesesindeki bir tümörün tanısı için doku örneği alınması
• Tıkalı bölgelerin boşaltılması (drenaj)

MedlinePlus, ERCP'nin çoğunlukla karın ağrısına (en sık sağ üst ya da orta karında) ve cilt ile gözlerde sararmaya yol açan pankreas ve safra kanalı sorunlarının tanı ve tedavisinde kullanıldığını belirtir. Bkz. Sarılık nedir? MedlinePlus'a göre yakınmaların nedenini bulmak için ERCP'den önce genellikle ultrason, tomografi ya da MR gibi görüntüleme testleri yapılır. İşlem sırasında hangi müdahalenin yapılacağı, görüntülerde saptanan bulgulara göre belirlenir. Bu nedenle işlemden önce hekiminiz gerekebilecek olası müdahaleleri sizinle konuşur ve onayınızı alır.

ERCP hangi tedavilerin parçası olabilir?

ERCP, farklı hastalıkların tedavi planında yer alabilir:

• Pankreatit: NIDDK'ye göre hekimler ERCP'yi hem akut hem kronik pankreatitin tedavisinde, safra ya da pankreas kanalındaki daralma ya da tıkanıklığı gidermek için kullanır. Gastroenteroloji uzmanı kanalları tıkayan safra taşlarını ERCP ile çıkarabilir. Pankreatite safra taşları yol açtıysa safra kesesinin ameliyatla alınması (kolesistektomi) da önerilebilir; ağır pankreatitte hekim önce komplikasyonların tedavisi için ameliyatı ertelemeyi önerebilir.
• Pankreas kanserine bağlı tıkanıklık: NHS'e göre pankreas kanserinde yakınmaları hafifletmeye yönelik işlemler, safra kanalının ya da onikiparmak bağırsağının tıkanıklığını açmayı ya da tıkanmasını önlemeyi amaçlar; bu sarılık ile bulantı ve kusmaya yardımcı olur. NHS, bu işlemlerin birçoğunun endoskopi ile yapıldığını ve amacın kanseri iyileştirmek değil yakınmaları azaltmak olduğunu belirtir.

Bu durumlarda ERCP çoğunlukla ameliyat, ilaç tedavisi ya da diğer işlemlerle birlikte planlanır.

İşlem öncesi hazırlık

NIDDK ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Açlık: NIDDK'ye göre hekiminiz işlemden önceki sekiz saate kadar yemek yememenizi ve içmemenizi isteyebilir; MedlinePlus en az dört saatlik açlıktan söz eder. Size verilen talimata uyun.
• Sağlık geçmişi ve ilaçlar: NIDDK, sağlık sorunlarınızı, alerjilerinizi ve reçeteli ya da reçetesiz tüm ilaçlarınızı, vitaminlerinizi ve takviyelerinizi önceden hekiminizle konuşmanızı önerir. Bunlar arasında aspirin içeren ilaçlar, kan sulandırıcılar, eklem iltihabı, diyabet ya da tansiyon ilaçları ve steroid olmayan ağrı kesiciler sayılır. NIDDK'ye göre ilaçların çoğu her zamanki gibi alınabilir, ancak bazılarının kısa bir süre ayarlanması ya da durdurulması gerekebilir; ilaçlarınızı kendi kararınızla bırakmayın.
• Alerjiler: MedlinePlus'a göre iyot alerjiniz ya da daha önce röntgen için kullanılan bir boyaya karşı tepkiniz olduysa bunu mutlaka bildirin.
• Gebelik: NIDDK'ye göre gebeyseniz ya da gebe olabilirseniz hekiminize söyleyin. Araştırmalar gebelikte ERCP'nin genel olarak güvenli olduğunu göstermiştir, ancak komplikasyon olasılığı daha yüksek olabilir; hekim bebeği röntgenden korumak için işlemde değişiklikler yapabilir.
• Takılar: MedlinePlus, röntgeni etkilememesi için tüm takıların çıkarılmasını ister.
• Eve dönüş: NIDDK'ye göre sakinleştirici ilacın ya da anestezinin etkisinin geçmesi zaman aldığından sizi eve götürecek birini önceden ayarlayın.

İşlem günü yanınıza kullandığınız ilaçların listesini ve daha önceki görüntüleme raporlarınızı almanız, hekimin işlemi planlamasını kolaylaştırır. MedlinePlus'a göre işlemden önce bir onam formu imzalarsınız; işlemin amacını, olası risklerini ve seçeneklerini anlamadığınız noktaları imzalamadan önce sorabilirsiniz.

ERCP nasıl yapılır?

NIDDK'ye göre ERCP, bu işlem için özel eğitim almış hekimlerce hastanede ya da ayaktan tedavi merkezinde yapılır. NIDDK ve MedlinePlus'a göre işlem şu adımlarla ilerler:

1. Kolunuza ya da elinize damar yolu açılır ve rahatlamanızı sağlayan sakinleştirici ilaç (sedasyon) verilir. Bazı durumlarda genel anestezi uygulanabilir.
2. Öğürmeyi önlemek için boğazı uyuşturan bir sprey ya da gargara verilebilir. MedlinePlus'a göre dişlerinizi korumak için ağzınıza bir koruyucu yerleştirilir ve takma dişler çıkarılır. Yüzüstü ya da sol yanınıza yatarsınız.
3. Hekim endoskobu ağızdan yemek borusu ve mideden geçirerek onikiparmak bağırsağına ilerletir. NIDDK'ye göre endoskop, mide ve bağırsağın daha iyi görülmesi için içeri hava verir; ucundaki küçük kamera görüntüyü bir ekrana aktarır. MedlinePlus'a göre tüp yemek borusundan geçerken öğürme hissi olabilir.
4. Hekim kanalların bağırsağa açıldığı noktayı bulur ve endoskobun içinden ince, esnek bir kateteri safra ya da pankreas kanalına ilerletir.
5. Kateterden özel bir boya verilir ve canlı röntgen görüntüleme (floroskopi) ile kanallar incelenerek daralma ya da tıkanıklık aranır.
6. Gerekirse endoskoptan geçirilen küçük aletlerle sorun tedavi edilir ve incelemek üzere küçük doku örnekleri (biyopsi) alınabilir.

MedlinePlus'a göre işlem sırasında rahatsızlık hissetmemeniz beklenir ve işlemi çok az hatırlayabilirsiniz; endoskop yerleştirilirken kanallarda gerilme hissedebilirsiniz.

İşlem sonrası ve iyileşme

NIDDK'ye göre işlemden sonra sakinleştirici ilacın ya da anestezinin etkisinin geçmesi için hastanede ya da merkezde iki ile altı saat kadar kalırsınız. Bazı kişilerin bir gece hastanede kalması gerekebilir. Size ya da yanınızdaki yakınınıza evde nasıl bakım yapacağınıza ilişkin talimatlar verilir.

İşlem sonrası dönemde şunlar beklenebilir:

• Şişkinlik, bulantı, boğaz ağrısı: NIDDK'ye göre kısa bir süre görülebilir. MedlinePlus'a göre midenin ve bağırsağın şişirilmesi için verilen hava yaklaşık 24 saat şişkinlik ya da gaza yol açabilir; boğaz ağrısı ilk gün olur ve üç-dört güne kadar sürebilir.
• Beslenme: NIDDK'ye göre hekiminiz işlemden sonraki dört-altı saat yalnızca berrak sıvılar almanızı isteyebilir; bazı kişilerin katı yiyeceğe geçmek için 24 saat beklemesi gerekebilir. Size verilen talimata uyun.
• Etkinlik: MedlinePlus, ilk gün yalnızca hafif etkinlik yapılmasını ve ilk 48 saat ağır kaldırılmamasını önerir. MedlinePlus'a göre karna ılık bir ısıtıcı koymak ağrı ve şişkinliği hafifletebilir; ağrı kesici olarak hangi ilacı kullanabileceğinizi hekiminize sorun.
• Araç kullanmama: Sedasyonun etkisi geçmeden araç kullanmayın; MedlinePlus'a göre sizi hastaneden eve birinin götürmesi gerekir.

Sonuçlar ve sonraki adımlar

NIDDK'ye göre ERCP sonuçlarının bir kısmı hemen belli olur; sakinleştiricinin etkisi geçtikten sonra hekim sonuçları size ya da isterseniz yakınınıza anlatır. Sedasyonun etkisiyle bu bilgileri unutabileceğiniz için yazılı bir rapor istemeniz ve raporu sonraki kontrollere götürmeniz faydalı olur. İşlem sırasında doku örneği alındıysa örnekleri bir patolog inceler; NIDDK'ye göre bu sonuçların çıkması birkaç gün ya da daha uzun sürebilir. Sonraki kontrollerin ne zaman yapılacağını hekiminize sorun.

Olası riskler

NIDDK ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca riskler şunlardır:

• Pankreatit (pankreas iltihabı): MedlinePlus, bunun çok ciddi olabileceğini belirtir.
• Safra kanalı ya da safra kesesi enfeksiyonu
• Aşırı kanama
• Delinme (perforasyon): Safra ya da pankreas kanallarında ya da onikiparmak bağırsağında delik oluşması.
• İlaçlara ya da boyaya tepki: NIDDK'ye göre sakinleştirici ilaca karşı solunum ya da kalp sorunlarını da içeren anormal bir tepki gelişebilir; MedlinePlus anestezi, boya ya da işlemde kullanılan ilaçlara tepkiyi de sayar.

NIDDK'ye göre bu sorunlar ERCP işlemlerinin yaklaşık yüzde 5–10'unda görülür ve komplikasyon gelişen kişilerin çoğunlukla hastanede tedavi edilmesi gerekir. Bu risklerin sizin durumunuzda ne anlama geldiğini ve ERCP'nin size sağlayacağı yararları işlemden önce hekiminizle konuşabilirsiniz. Bkz. Aydınlatılmış onam nedir?