Aydınlatılmış onam (rıza formu) nedir? İmzalamadan önce

Aydınlatılmış onam ne demek?

"Aydınlatılmış onam" iki parçadan oluşur: aydınlatma, yani bilgilendirme ve onam, yani rıza. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin tanımlar bölümünde (Madde 4) şu kavramlar yer alır:

• Bilgilendirme: Yapılması planlanan her türlü tıbbi müdahale öncesinde, müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından müdahaleye ilişkin kişiye gerekli bilginin verilmesi.
• Rıza: Kişinin tıbbi müdahaleyi serbest iradesi ve bilgilendirilmiş olarak kabul etmesi.
• Yeterlik: Kişinin önerilen tıbbi müdahalede karşılaşılabilecek sonuçları anlama ve değerlendirme yeteneğine sahip olma hâli.

Yani geçerli bir onam için üç koşul gerekir: Yeterli bilgi verilmiş olması, kişinin bu bilgiyi anlayıp değerlendirebilecek durumda olması ve kararın baskı altında değil, özgür iradeyle verilmesi.

Hangi bilgileri almalısınız?

Yönetmeliğin 15. maddesine göre hastaya şu konularda bilgi verilir:

• Hastalığın olası nedenleri ve nasıl seyredeceği
• Tıbbi müdahalenin kim tarafından, nerede, nasıl yapılacağı ve tahmini süresi
• Diğer tanı ve tedavi seçenekleri, bu seçeneklerin getireceği yarar ve riskler ile hastanın sağlığı üzerindeki olası etkileri
• Olası komplikasyonlar
• Müdahaleyi reddetmesi durumunda ortaya çıkabilecek olası yarar ve riskler
• Kullanılacak ilaçların önemli özellikleri
• Sağlık için kritik olan yaşam tarzı önerileri
• Gerektiğinde aynı konuda tıbbi yardıma nasıl ulaşılabileceği

Yönetmeliğin 18. maddesine göre bilgi mümkün olduğunca sade biçimde, tereddüt ve şüpheye yer bırakmadan, hastanın sosyal ve kültürel düzeyine uygun olarak anlayabileceği şekilde verilmelidir. Bilgilendirme, müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından sözlü olarak yapılır; acil durumlar dışında hastaya makul bir düşünme süresi tanınır ve bilgilendirme uygun bir ortamda, mahremiyet korunarak yapılır.

Rıza formu nedir?

Yönetmeliğin 26. maddesine göre mevzuatın öngördüğü durumlar ile sonuçlarının ağırlığı nedeniyle yazılı rıza alınması gereken müdahaleler için sağlık kurumu tarafından rıza formu hazırlanır. Formla ilgili önemli noktalar:

• Formda yer alan bilgiler sözlü olarak da hastaya aktarılır.
• Form, hasta veya kanuni temsilcisi tarafından imzalanır.
• Form iki nüsha olarak imzalanır; bir nüsha hasta dosyasında saklanır, diğeri hastaya ya da kanuni temsilcisine verilir.
• Hasta, kendisine verilen bilgileri kabul etmezse bu durum tutanak altına alınır.
• Verilen bilgilerin doğruluğundan, formu imzalayan ve müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu sorumludur.

Ameliyatlar, anestezi uygulamaları, girişimsel işlemler ve bazı tetkikler genellikle yazılı onam gerektirir.

Kimin rızası alınır?

Yönetmeliğin 24. maddesine göre:

• Reşit ve karar verme yeterliği olan hasta: Rızayı kendisi verir.
• Küçükler ve kısıtlılar: Veli ya da vasiden izin alınır. Yine de hasta, anlayabileceği ölçüde bilgilendirilir ve tedavisiyle ilgili kararlara katılımı sağlanır.
• Engelli hastalar: Durumlarına uygun bilgilendirme yapılır ve rızalarının alınması için gerekli tedbirler alınır.
• Acil durumlar: Hastanın bilinci kapalıysa ve hayati tehlike ya da bir organın kaybı söz konusuysa, tıbbi müdahale rızaya bağlı değildir. Bu durum tutanakla belirlenir; mümkünse hastanın yakını ya da kanuni temsilcisi bilgilendirilir.

Yönetmelik ayrıca, yeterliğini zaman zaman kaybeden hastalarda, yeterli olduğu dönemde bu dönemlere ilişkin rıza verilmesinin istenebileceğini ve müdahale sırasında isteğini açıklayabilecek durumda olmayan hastanın önceden açıkladığı isteklerinin göz önünde bulundurulacağını belirtir.

Rızanın kapsamı ve sınırları

Yönetmeliğin 28. ve 31. maddeleri rızanın sınırlarını düzenler:

• Rıza, mevzuatın öngördüğü istisnalar dışında belirli bir şekle bağlı değildir; ancak hukuka ve ahlaka aykırı olarak alınan ya da dayanaksız alınan rıza hükümsüzdür.
• Tıbbi müdahale, hastanın verdiği rızanın sınırları içinde olmalıdır.
• Rıza, tıbbi müdahalenin gerektirdiği sürecin devamı olan ve zorunlu sayılabilecek rutin işlemleri de kapsar.
• Müdahale sırasında, işlemin genişletilmemesi hâlinde hastanın bir organını kaybetmesine ya da işlevini yerine getiremez hâle gelmesine yol açacak bir tıbbi zorunluluk doğarsa, rıza aranmadan müdahale genişletilebilir.

İmzalamadan önce sorabileceğiniz sorular

MedlinePlus, hekiminizin söylediği bir şeyi anlamadığınızda, anlayana kadar soru sormanızı ve gerekirse yazılı talimat istemenizi önerir. Onam formu öncesinde şu soruları sorabilirsiniz:

• Bu işleme neden ihtiyacım var? Beklenen yararı ne?
• İşlem nasıl yapılacak, ne kadar sürecek, kim yapacak?
• Sık görülen ve ciddi olabilecek riskler neler?
• Başka seçeneklerim var mı? Hiç yapılmazsa ne olur?
• İyileşme süreci nasıl olacak, ne zaman günlük hayatıma dönebilirim?
• Hangi anestezi yöntemi kullanılacak?
• Karar vermek için zamanım var mı?

Görüşmeye güvendiğiniz bir yakınınızla gitmek ve not almak, bilgileri sonradan hatırlamanızı kolaylaştırır. MedlinePlus da randevulara güvenilir bir arkadaş ya da aile üyesiyle gitmeyi önerir.

Tıbbi araştırmalarda onam

Bir klinik araştırmaya katılmanız önerildiğinde onam kuralları daha da sıkıdır. Yönetmeliğin 32–34. maddelerine göre hiç kimse, Bakanlığın izni ve kendi rızası olmaksızın deney, araştırma ya da eğitim amaçlı tıbbi müdahaleye konu edilemez. Gönüllü; araştırmanın amacı, yöntemi, olası yarar ve zararları ile araştırmadan istediği zaman ayrılabileceği konusunda önceden yeterince bilgilendirilir. Araştırmalarda rıza yazılı olarak alınır ve hiçbir maddi ya da manevi baskı altında olmaksızın, tamamen serbest iradeye dayanmalıdır. Gönüllü, araştırmanın her aşamasında verdiği rızayı geri alabilir.

Rızanızı geri alabilir misiniz?

Evet. Yönetmeliğin 25. maddesine göre kanunen zorunlu durumlar dışında, doğabilecek olumsuz sonuçların sorumluluğu hastaya ait olmak üzere, hasta kendisine uygulanması planlanan tedaviyi reddetme ya da uygulanmakta olan tedavinin durdurulmasını isteme hakkına sahiptir. Bu durumda tedavinin uygulanmamasından doğacak sonuçlar hastaya ya da yakınlarına anlatılır ve bunu gösteren yazılı bir belge alınır. Bu hakkın kullanılması, hastanın aynı kuruma tekrar başvurduğunda aleyhine kullanılamaz.