Bipolar bozukluk nedir? Mani ve depresyon dönemleri

Bipolar bozukluk nedir?

Herkesin duygudurumu gün içinde ya da haftadan haftaya değişir. Bipolar bozuklukta ise bu değişimler sıradan iniş çıkışların çok ötesine geçer. NHS, bipolar bozukluğu "aşırı duygudurum değişikliklerinin yaşandığı bir ruh sağlığı sorunu" olarak tanımlar. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH) de bu durumun duygudurum, enerji, etkinlik düzeyi ve konsantrasyonda belirgin kaymalara neden olduğunu vurgular.

Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre dünyada yaklaşık 36 milyon kişi bipolar bozuklukla yaşamaktadır. DSÖ, bipolar bozuklukta depresif dönemlerin, coşku ya da sinirlilik, artmış etkinlik veya enerji gibi manik belirtilerle dönüşümlü görüldüğünü belirtir.

Mani ve hipomani dönemi belirtileri

Mani, duygudurumun olağandışı biçimde yükseldiği ya da aşırı sinirli hâle geldiği bir dönemdir. NHS ve NIMH'nin tanımladığı belirtiler arasında şunlar yer alır:

• Aşırı mutlu, coşkulu, "dünyanın tepesinde" hissetme ya da tam tersine aşırı sinirlilik
• Enerjide büyük artış, yerinde duramama
• Düşüncelerin hızlanması, bir konudan diğerine atlama
• Çok hızlı ve çok konuşma
• Uyku ihtiyacında belirgin azalma; az uyumasına rağmen yorgun hissetmeme
• Kendini olağanüstü önemli, yetenekli ya da güçlü hissetme
• Dikkatsizce harcama, riskli kararlar alma, düşünmeden hareket etme
• Ağır durumlarda varsanılar (gerçekte olmayan şeyleri görme, duyma) ya da sanrılar (gerçeğe dayanmayan, sarsılmaz inançlar)

Hipomani, maniye benzeyen ancak daha hafif seyreden bir dönemdir. Kişi kendini çok verimli ve enerjik hissedebilir; çevresi ise değişikliği fark eder. Hipomani bazen "iyi hissetme dönemi" sanıldığı için gözden kaçabilir.

Mani dönemindeki kişi çoğu zaman bir sorun olduğunu düşünmez. Bu nedenle yakınların gözlemleri değerlendirme açısından çok değerlidir.

Depresyon dönemi belirtileri

Bipolar bozukluktaki depresif dönemler, depresyonda görülen belirtilerle benzerdir:

• Uzun süren üzüntü, umutsuzluk ya da boşluk hissi
• Daha önce keyif veren şeylere ilgi kaybı
• Yorgunluk, enerjisizlik
• Uyku sorunları ya da çok uyuma
• İştah değişiklikleri
• Dikkati toplamakta güçlük, karar verememe
• Değersizlik, suçluluk, özgüven kaybı
• Ölüm ya da intihar düşünceleri

DSÖ, bipolar bozukluğu olan kişilerde intihar riskinin arttığını belirtir. Bu nedenle depresif dönemlerde kişinin yalnız bırakılmaması ve kendine zarar verme düşüncelerinin ciddiye alınması gerekir.

Bipolar bozukluğun türleri

NIMH, bipolar bozukluğu genel olarak üç başlıkta ele alır:

• Bipolar I bozukluk: En az yedi gün süren ya da hastanede tedavi gerektirecek kadar ağır manik dönemlerle tanımlanır. Çoğu zaman en az iki hafta süren depresif dönemler de görülür.
• Bipolar II bozukluk: Depresif dönemler ile hipomanik dönemlerin görüldüğü, ancak tam manik dönemin yaşanmadığı tablodur. Depresif dönemler uzun ve zorlayıcı olabilir.
• Siklotimik bozukluk: Hipomani ve depresyon belirtilerinin tekrarladığı, ancak tam bir dönem ölçütlerini karşılamadığı daha hafif ama süregen bir tablodur.

Dönemlerin sıklığı ve süresi kişiden kişiye çok değişir. NHS, iki dönem arasında kişinin haftalarca ya da yıllarca dengede kalabildiğini belirtir.

Neden olur? Tetikleyiciler

Bipolar bozukluğun tek bir nedeni bilinmemektedir. Genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür. NHS'nin belirttiği etkenler arasında şunlar bulunur:

• Aile öyküsü: Ailede bipolar bozukluk bulunan kişilerde risk belirgin olarak daha yüksektir.
• Zorlayıcı yaşam deneyimleri: Çocuklukta yaşanan travmalar ve stresli yaşam olayları dönemleri tetikleyebilir.
• Madde kullanımı: Keyif verici madde kullanımı belirtileri tetikleyebilir ya da kötüleştirebilir.
• Uyku düzensizliği: NHS, düzensiz uyku saatlerinden kaçınmayı önerir; uykusuzluk bazı kişilerde mani dönemini başlatabilir.

Tanı nasıl konur?

Bipolar bozukluk tanısı tek bir testle konmaz. NIMH'ye göre hekim, belirtilerin şiddetini, süresini ve sıklığını zaman içinde değerlendirir ve aile öyküsünü de göz önüne alır. Görüşmede geçmişte yaşanmış "aşırı enerjik" dönemler, uyku ihtiyacındaki değişiklikler ve ani harcamalar gibi ayrıntılar sorulur.

Bipolar bozukluk ilk kez depresyonla başvurulduğunda tanınmayabilir; çünkü kişi hipomanik dönemleri sorun olarak görmeyebilir. Bu nedenle depresyon nedeniyle başvuran bir kişinin, geçmişte kendisinin ya da yakınlarının dikkatini çeken coşkulu dönemleri hekime anlatması önemlidir. Bu bilgi, tedavinin doğru planlanmasını sağlar. Hekim, benzer belirtilere yol açabilecek tiroid hastalıkları gibi bedensel nedenleri dışlamak için tetkik isteyebilir.

Tedavi yaklaşımları

NHS, bipolar bozukluğun tamamen ortadan kaldırılamadığını ancak belirtileri yönetmeye yardımcı olan tedavilerin bulunduğunu belirtir. NIMH de bipolar bozukluğun genellikle uzun süreli tedavi gerektirdiğini, etkili bir tedavi planıyla belirtilerin yönetilip yaşam kalitesinin artırılabileceğini vurgular.

İlaç tedavisi: Duygudurum dengeleyiciler ve bazı antipsikotik ilaçlar tedavinin temel taşları arasındadır. NIMH, antidepresanların bipolar bozuklukta tek başına kullanılması yerine, mani dönemini tetiklememesi için duygudurum dengeleyicilerle birlikte değerlendirildiğini belirtir. İlaç seçimi ve izlemi tamamen hekim tarafından yapılır; ilaçların kendiliğinden bırakılması dönemlerin geri gelmesine yol açabilir.

Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi, aile odaklı terapi ve günlük ritimleri düzenlemeyi hedefleyen kişilerarası ve sosyal ritim terapisi, ilaç tedavisine eşlik eden yaklaşımlar arasındadır. Psikoeğitim, yani kişinin ve ailesinin hastalığı, erken uyarı işaretlerini ve tetikleyicileri öğrenmesi, DSÖ'nün de önerdiği önemli bir adımdır.

Diğer tedaviler: Bazı durumlarda uzmanlar başka tedavi seçeneklerini de değerlendirebilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğuna kişinin durumu değerlendirilerek karar verilir.

Bipolar bozuklukla yaşamak

Tedavinin yanında günlük alışkanlıklar da önemli rol oynar. NHS ve NIMH'nin önerileri şöyle özetlenebilir:

• Düzenli bir günlük ritim: Uyku, yemek ve etkinlik saatlerini mümkün olduğunca sabit tutmak.
• Uykuyu korumak: Gece uykusunu bölen düzensiz çalışma saatlerinden ve geç saatlere kadar uyanık kalmaktan kaçınmak.
• Duygudurum günlüğü tutmak: Uyku süresi, enerji ve duygudurumdaki değişiklikleri not almak; dönemlerin erken işaretlerini fark etmeyi kolaylaştırır.
• Madde ve alkolden uzak durmak: NHS, keyif verici maddeler, aşırı alkol ve kafeinden kaçınmayı önerir.
• Düzenli hareket ve dengeli beslenme
• Destek ağı: Destek grupları ve güvenilen kişilerle bağlantıda kalmak.

Yakınlar için de öneriler vardır: NIMH, duygusal destek sunmayı, kişinin tetikleyicilerini öğrenmeyi, onu etkinliklere dahil etmeyi ve randevulara eşlik etmeyi önerirken, destek veren kişinin kendi iyi oluşunu da gözetmesi gerektiğini hatırlatır. Kişiyle sakin bir dönemde birlikte bir "erken uyarı planı" hazırlamak, yeni bir dönem başladığında ne yapılacağını kolaylaştırır.