Vertigo (baş dönmesi) nedir? Nedenleri ve tedavisi

Vertigo nedir?

"Başım dönüyor" ifadesi gündelik dilde farklı duyguları anlatmak için kullanılır: bayılacakmış gibi olmak, sersemlik, dengesizlik ya da etrafın dönmesi. Vertigo bunlardan özel bir tanesidir: Kişi gerçekte hareketsizken kendisinin veya çevresindeki nesnelerin döndüğünü, sallandığını ya da hareket ettiğini hisseder. Bu his dengeyi etkileyecek kadar belirgindir.

Dengemizi korumamız; iç kulaktaki denge organı, gözler, kas ve eklemlerden gelen duyu bilgileri ile bu bilgileri işleyen beyin arasındaki uyuma bağlıdır. Bu sistemin herhangi bir yerinde ortaya çıkan sorun vertigoya yol açabilir.

Vertigo türleri

• Periferik vertigo: İç kulaktaki denge organlarından (yarım daire kanalları) veya iç kulağı beyin sapına bağlayan denge sinirinden kaynaklanır. Vertigonun en sık görülen türüdür.
• Santral vertigo: Beyin sapı veya beyincik gibi beynin dengeyi yöneten bölgelerindeki sorunlardan kaynaklanır. Daha seyrek görülür ancak inme gibi ciddi nedenleri olabileceği için önemlidir.

Vertigonun belirtileri nelerdir?

Temel belirti, dönme veya hareket hissidir. Buna sıklıkla şu belirtiler eşlik eder:

• Bulantı ve kusma
• Dengesizlik, yürürken sendeleme, düşme eğilimi
• Gözlerde istemsiz, ritmik hareketler (nistagmus) ve bir noktaya odaklanmakta güçlük
• Terleme
• Kulak çınlaması veya kulakta dolgunluk hissi
• İşitme kaybı (bazı iç kulak hastalıklarında)

Vertigo atağı birkaç saniye sürebileceği gibi saatlerce, ağır durumlarda günlerce hatta aylarca devam edebilir.

Beyin kaynaklı vertigoyu düşündüren belirtiler

Aşağıdaki belirtilerin vertigoya eşlik etmesi santral, yani beyinle ilgili bir nedeni düşündürür ve acil değerlendirme gerektirir:

• Çift görme
• Konuşma bozukluğu, peltek konuşma
• Yutma güçlüğü
• Yüzde kayma veya uyuşma
• Kollarda veya bacaklarda güçsüzlük
• Koordinasyon kaybı; ayakta duramama, yürüyememe

Vertigo neden olur?

İç kulakla ilgili nedenler

• Benign paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV): Vertigonun en sık nedenlerindendir. İç kulaktaki küçük kristallerin yer değiştirmesiyle oluşur. Yatakta dönmek, yataktan kalkmak, yukarı bakmak veya öne eğilmek gibi belirli baş hareketleriyle tetiklenen, genellikle bir dakikadan kısa süren dönme atakları yapar.
• Labirentit: Genellikle soğuk algınlığı veya grip virüslerine bağlı iç kulak iltihabıdır. Vertigoya işitme kaybı ve kulak çınlaması eşlik edebilir.
• Vestibüler nörit: Denge sinirinin iltihabıdır. Ani başlayan, günlerce sürebilen şiddetli vertigo ve bulantıya yol açar; işitme genellikle etkilenmez.
• Meniere hastalığı: İç kulakta sıvı dengesinin bozulmasıyla ilişkili, seyrek görülen bir hastalıktır. Vertigo ataklarına kulak çınlaması, kulakta dolgunluk hissi ve dalgalı seyirli işitme kaybı eşlik eder.
• Baş travması: İç kulağı etkileyen yaralanmalar vertigoya yol açabilir.
• İlaçlar: Bazı antibiyotikler, bazı kanser ilaçları ve bazı idrar söktürücüler iç kulağa zarar verebilir. Pek çok ilacın prospektüsünde baş dönmesi yan etki olarak yer alır.
• Denge sinirine baskı yapan tümörler: Seyrek görülür; genellikle tek taraflı işitme kaybı ve çınlamayla birliktedir.

Beyinle ilgili nedenler

• Vestibüler migren (migrenle ilişkili vertigo ataklar)
• İnme ve beyin damarlarıyla ilgili hastalıklar
• Multipl skleroz
• Beyin sapı veya beyincikteki tümörler
• Nöbetler
• Alkol ve bazı ilaçlar

Bazı kişilerde ayrıntılı incelemelere rağmen belirli bir neden bulunamayabilir.

Vertigo nasıl teşhis edilir?

Tanıda en önemli adım ayrıntılı öykü ve muayenedir. Hekim şunları sorar: Dönme hissi mi yoksa bayılacak gibi olma hissi mi var? Ne kadar sürüyor? Baş hareketleriyle mi tetikleniyor? İşitme kaybı, çınlama veya baş ağrısı eşlik ediyor mu? Yakın zamanda grip ya da soğuk algınlığı geçirildi mi?

Muayenede gözlerdeki istemsiz hareketlere (nistagmus), dengeye, yürüyüşe ve koordinasyona bakılır. BPPV'den şüpheleniliyorsa baş ve gövdenin belirli pozisyonlara getirildiği testlerle atak tetiklenmeye çalışılır.

Gerekli görülen durumlarda şu tetkikler istenebilir:

• İşitme testleri (odyometri)
• Denge testleri: Göz hareketlerinin kaydedildiği videonistagmografi (VNG) gibi testler
• Kan testleri
• Beyin görüntülemesi (MR veya tomografi): Özellikle beyinle ilgili bir nedenden şüpheleniliyorsa
• Diğer testler: Nadiren işitsel uyarılmış potansiyeller veya EEG

Vertigo nasıl tedavi edilir?

Tedavi altta yatan nedene göre belirlenir. NHS, vertigosu olan pek çok kişinin tedaviye gerek kalmadan iyileştiğini belirtir.

• BPPV: Hekimin uyguladığı, baş ve gövdenin belirli bir sırayla döndürüldüğü yeniden konumlandırma manevraları (örneğin Epley manevrası) yer değiştiren kristallerin iç kulakta uygun bölgeye taşınmasına yardımcı olur.
• Vestibüler rehabilitasyon (denge egzersizleri): Beynin denge sistemindeki değişikliklere uyum sağlamasını kolaylaştıran egzersizlerdir; özellikle uzun süren denge sorunlarında yararlıdır.
• Belirtileri hafifleten ilaçlar: Atak döneminde bulantı ve dönme hissini azaltmak için bazı ilaçlar kısa süreli kullanılabilir. Bu ilaçların uzun süre kullanılması, beynin dengeye uyum sağlamasını geciktirebileceği için önerilen süreye uyulmalıdır.
• Enfeksiyon kaynaklı durumlarda: Bakteriyel bir enfeksiyon saptanırsa antibiyotik kullanılabilir.
• Meniere hastalığı ve vestibüler migren: Bu durumlarda atakları azaltmaya yönelik özel tedavi planları hekim tarafından düzenlenir.
• Beyin kaynaklı nedenler: İnme gibi durumlarda acil tedavi gerekir.

Vertigo atağında ne yapmalı?

Atak sırasında ve iyileşme döneminde şu önlemler hem rahatlamaya hem de düşmeleri önlemeye yardımcı olur:

• Dönme hissi başladığında hemen oturun veya uzanın.
• Sessiz ve loş bir odada hareketsiz kalmak belirtileri hafifletebilir.
• Başınızı yavaş ve dikkatli hareket ettirin.
• Yataktan kalkarken acele etmeyin; önce bir süre yatağın kenarında oturun.
• Gece yatarken başınızı birkaç yastıkla hafifçe yükseltmek bazı kişilere iyi gelir.
• Yerden bir şey almak için öne eğilmek yerine dizlerinizi bükerek çömelin.
• Boynunuzu aşırı geriye bükmekten kaçının.
• Düşme riskiniz varsa yürürken destek kullanın; evdeki halı, kablo gibi takılabileceğiniz engelleri kaldırın.
• Atak sırasında araç kullanmayın, merdivene veya yüksek bir yere çıkmayın.

Vertigoyla yaşamak: düşmeleri önlemek ve günlük hayat

Tekrarlayan vertigo atakları günlük yaşamı zorlaştırabilir ve kaygıya yol açabilir. Aşağıdaki öneriler hem güvenliği artırmaya hem de yaşam kalitesini korumaya yardımcı olur:

• Evinizi güvenli hâle getirin: Kaygan halıları sabitleyin, gece yolunuzu aydınlatacak küçük lambalar kullanın, banyoya tutunma barları ve kaymaz paspas yerleştirin.
• Ataklarınızı kaydedin: Atağın başladığı saat, süresi, tetikleyen hareket ve eşlik eden belirtileri not etmek, hekimin nedeni belirlemesine yardımcı olur.
• Denge egzersizlerini sürdürün: Hekiminizin veya fizyoterapistinizin önerdiği egzersizleri düzenli yapmak, beynin denge sistemine uyum sağlamasını hızlandırır.
• Yeterli sıvı alın ve düzenli uyuyun: Sıvı eksikliği ve uykusuzluk bazı kişilerde baş dönmesini artırabilir.
• Tetikleyicileri tanıyın: Migrenle ilişkili vertigoda uykusuzluk, öğün atlama veya bazı yiyecekler ataklarla ilişkili olabilir.
• Araç kullanımı ve iş güvenliği: Sık ve öngörülemeyen atakları olan kişiler, araç kullanma ve yüksekte çalışma gibi konuları hekimleriyle konuşmalıdır.
• Kaygıyı paylaşın: Atakların tekrar edeceği korkusu kişiyi evden çıkmaktan alıkoyabilir. Bu duygular da tedavi sürecinin bir parçası olarak hekiminizle konuşulmalıdır.