Çocuk sağlığı izlemi: bebek ve çocuk kontrolleri ne zaman yapılır?

Çocuk sağlığı izlemi nedir?

Sağlık Bakanlığı'nın tanımına göre çocuk sağlığı izlemi; tüm çocuklara verilmesi gereken ve çocuğun fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hâli içinde olup olmadığının değerlendirildiği bir hizmettir. Bu izlem hekim, aile ve diğer sağlık çalışanlarının iş birliğiyle yürütülür ve çocuk, içinde bulunduğu fiziksel ve sosyal çevreyle birlikte değerlendirilir.

Sağlık Bakanlığı'na göre okul öncesi dönemde her çocuğu izleyen tek sistem sağlık sistemidir. Bu nedenle çocuk izlemleri; biyolojik, psikososyal ve gelişimsel sorunların tanısı, tedavisi ve rehabilitasyonu açısından büyük önem taşır. İzlemler, birinci basamak çocuk sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturur ve koruyucu hekimlik uygulamalarının en çok sunulabildiği zamanlardır.

"Sağlam çocuk izlemi" adı da buradan gelir: Çocuk hasta olduğu için değil, sağlıklı büyüyüp büyümediğini görmek ve hastalıkları önlemek için hekime götürülür.

Neden önemlidir?

Sağlık Bakanlığı izlemin ilkelerini dört başlıkta toplar:

1. Hastalıkların önlenmesi: Büyüme ve gelişmenin izlenmesi, yaşa uygun beslenmenin sağlanması, aşılama ve sağlık eğitimi.
2. Hastalıkların erken tanı ve tedavisi: Öykü alınması, fizik muayene ve taramalar.
3. Çocuğun sağlıklı yetişmesi konusunda aileye destek: Sağlık eğitimi, çocuk yetiştirme konusunda danışmanlık ve aile planlaması danışmanlığı.
4. Bakımın sürekliliğinin sağlanması.

CDC de ailelere çocuklarının gelişimini izlemelerini ve bir endişe olduğunda erken harekete geçmelerini önerir.

Türkiye'de izlem takvimi

Sağlık Bakanlığı'nın izlem protokollerine göre izlem zamanları şöyledir.

İlk bir yıl (en az 9 izlem)

1. Doğumda
2. İlk hafta içinde (1.–10. gün arası)
3. 15. gün (11.–29. gün arası)
4. 41. gün (30.–59. gün arası)
5. 2. ay (60.–89. gün arası)
6. 3. ay (90.–115. gün arası)
7. 4. ay (120.–150. gün arası)
8. 6. ay (180.–210. gün arası)
9. 9. ay (250.–290. gün arası)

1–5 yaş (7 izlem)

12., 18., 24., 30., 36., 48. ve 60. aylarda.

Okul çağı ve ergenlik

Sağlık Bakanlığı'na göre 6–9 yaş arasında ve 10–21 yaş arasındaki ergen ve gençlerde yılda bir izlem öngörülür.

Sağlık Bakanlığı, izlem zamanlarının büyümenin hızlı olduğu ve aşıların yapıldığı dönemlerde daha sık olduğuna dikkat çeker. Protokollerdeki sıklıklar en az izlem sayılarıdır; risk durumlarında, sevk gerektiren bir durum saptandığında ya da ailevi sorunların olduğu dönemlerde izlemler daha sık planlanmalıdır.

Her izlemde neler yapılır?

Sağlık Bakanlığı'nın protokollerine göre her izlemde şu adımlar yer alır:

• Görüşme: Aileye bebeğin ya da çocuğun herhangi bir sorunu veya yakınması olup olmadığı sorulur.
• Fizik muayene: Bebeğe ya da çocuğa tam bir sistemik muayene yapılır; protokollere göre muayenede istismar ve ihmal olasılığı da göz ardı edilmez.
• Büyümenin izlenmesi: Vücut ölçümleri (antropometrik ölçümler) alınarak büyüme izlenir.
• Aşıların kontrolü: Aşılar kontrol edilir, eksik aşılar tamamlanır ve aşıların yan etkileri hakkında bilgi verilir. Bkz. Bebek aşı takvimi
• Yaşa uygun taramalar: Yenidoğan topuk kanı taraması, işitme taraması, gelişimsel kalça displazisi taraması ve görme taraması gibi uygulamalar yapılır ya da yapılıp yapılmadığı sorgulanır. Bkz. Yenidoğan tarama testleri ve Gelişimsel kalça displazisi
• Mikrobesin destekleri: Protokollere göre demir ve D vitamini desteklerinin verilip verilmediği kontrol edilir. Bu desteklerin miktarı ve süresi hekim tarafından belirlenir.
• Gelişimin izlenmesi ve desteklenmesi: Çocuğun gelişimi izlenir ve desteklenir. CDC'nin anlatımıyla çocuklar; oyun oynama, öğrenme, konuşma, davranış ve hareket alanlarında belirli gelişim basamaklarına ulaşır. Bkz. Çocuk gelişim değerlendirmesi
• Danışmanlık: Beslenme, bakım, iletişim, kazalardan korunma ve döneme uygun diğer konularda aileye bilgi verilir.
• Kayıt ve randevu: Bulgular kayıt sistemine işlenir, sorun saptanırsa gerektiğinde uzmana yönlendirme yapılır ve bir sonraki kontrol için randevu verilir.

Yaşa göre izlemlerde öne çıkan konular

Sağlık Bakanlığı'nın protokollerinde her yaş dönemi için ayrı kontrol listeleri bulunur: yenidoğanın değerlendirilmesi, ilk hafta, 15.–41. gün ve 2. ay, 3.–4. ay, 6.–9. ve 12. ay, 13–36 ay, 4–6 yaş, 7–9 yaş ve 10–21 yaş izlemleri. Bu listeler, her dönemde yapılması ve sorgulanması gerekenleri sıralar; ayrıntılar akış şemaları ve yönergelerle desteklenir.

Gelişimin standart araçlarla taranması da izlemlerin bir parçasıdır. CDC'nin aktardığına göre Amerikan Pediatri Akademisi genel gelişim taramasını 9., 18. ve 30. aylarda, otizm taramasını ise 18. ve 24. aylarda ya da herhangi bir endişe olduğunda önerir. Türkiye'de hangi yaşta hangi değerlendirmenin yapılacağını aile hekiminiz protokollere göre planlar.

Sağlık Bakanlığı ayrıca "tam izlenen bebek/çocuk" kavramını kullanır: Belirlenen zaman aralıklarında ilk bir yılda en az 8 kez izlenen bebek ile 6 yaşına kadar 7 kez izlenen çocuk tam izlenmiş sayılır. Bu ölçüt, çocukların almaları gereken sağlık hizmetine ulaşıp ulaşmadığını gösterir.

Yenidoğan dönemindeki özel uygulamalar

İlk haftalardaki izlemler, bazı önemli taramaların zamanında yapılması açısından kritiktir. Sağlık Bakanlığı'na göre topuk kanının ilk örneği bebek hastaneden taburcu olmadan, ikinci örneği ise ilk hafta içinde aile hekimliği biriminde alınmalıdır. Bu nedenle ilk haftadaki izlemi aksatmamak çok önemlidir.

Sağlık Bakanlığı'nın topuk kanı taramasında tarama sonuçları normalse aileye ayrıca bilgi verilmez; tekrar örnek gerekirse ya da hastalık şüphesi varsa aileye ulaşılır. Aile hekiminin kayıtlarındaki iletişim bilgilerinizin güncel olması bu açıdan önemlidir.

Ailenin rolü ve izleme hazırlık

İzlemlerden tam olarak yararlanabilmek için ailenin de etkin rol alması önemlidir. CDC, ailelerin gelişim basamaklarına ilişkin kontrol listelerini kullanarak çocuklarının gelişimini izleyebileceğini belirtir; bir endişe olduğunda bunu çocuğun hekimiyle paylaşmayı ve gelişimsel taramayı sormayı önerir.

Kontrole giderken:

• Aşı kartını ve varsa önceki ölçüm kayıtlarını yanınızda getirin.
• Bebeğinizin beslenmesi, uykusu, dışkılaması ve davranışlarıyla ilgili sorularınızı önceden not edin.
• Son kontrolden bu yana fark ettiğiniz yeni becerileri ya da sizi endişelendiren değişiklikleri yazın.
• Ailede sık görülen hastalıklar ya da çocuğun geçirdiği hastalıklar hakkında bilgi verin.
• Kullanılan ilaç ve destekleri belirtin.
• Bebeğinizin rahat edeceği giysiler, yedek bez ve beslenme malzemesi yanınızda bulunsun.

Randevuya hazırlık konusunda bkz. Doktor randevusuna hazırlık

Gelişimle ilgili endişeleriniz varsa

CDC, çocuk beklenen gelişim basamaklarına ulaşmıyorsa ya da daha önce kazandığı becerileri kaybediyorsa beklemeden harekete geçilmesini önerir. CDC'nin önerdiği adımlar şunlardır:

1. Endişelerinizi çocuğunuzun hekimiyle konuşun.
2. Gelişimsel tarama yapılmasını isteyin.
3. Endişe sürerse uzmana yönlendirilmeyi isteyin.
4. Erken destek hizmetleri hakkında bilgi alın.

Bebeklik dönemindeki gelişim basamakları için bkz. Bebek gelişim basamakları