Çıban (fronkül) nedir? Neden çıkar, nasıl tedavi edilir?

Çıban nedir?

MedlinePlus çıbanı, kıl köklerini ve yakınındaki deri dokusunu etkileyen bir enfeksiyon olarak tanımlar. Kıl kökü zedelendiğinde deride bulunan bakteriler kökün derinlerine ilerleyebilir. Vücudun bağışıklık sistemi bu enfeksiyonla savaşırken bölgede ölü hücreler, bakteriler ve akyuvarlardan oluşan irin birikir. Sonuçta deri altında, dokununca ağrıyan, kırmızı ve şiş bir kabarıklık oluşur.

NHS'e göre çıban vücudun herhangi bir yerinde çıkabilir. MedlinePlus en sık yüz, boyun, koltuk altları, kalçalar ve uylukları sayar. Bu bölgeler kılların, terlemenin ve sürtünmenin yoğun olduğu yerlerdir.

Karbonkül nedir?

Birden fazla çıbanın bir araya gelerek oluşturduğu daha büyük enfeksiyon alanına karbonkül denir. NHS'e göre karbonkül çıbandan daha seyrek görülür ve en sık orta yaşlı erkeklerde ortaya çıkar. Karbonküllerde ateş ve halsizlik gibi genel belirtiler daha sık olabilir.

Çıban ile kıl kökü iltihabı arasındaki fark

Kıl kökü iltihabı (follikülit), kıl köklerinin yüzeysel iltihabıdır ve genellikle küçük, sivilce benzeri kabarıklıklar şeklinde görülür. Enfeksiyon kıl kökünün daha derinine ilerleyip irin dolu büyük bir şişlik oluşturduğunda çıbandan söz edilir. Bkz. kıl kökü iltihabı konu sayfası: Follikülit

Belirtileri

NHS ve MedlinePlus'ın tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:

• Başlangıçta kaşıntılı ya da hassas, pembe-kırmızı, şiş bir nokta
• MedlinePlus'a göre zamanla içi su dolu bir balon ya da kist gibi hissedilen, büyüyen bir şişlik
• Bezelye tanesi ile golf topu arasında değişebilen büyüklük
• Ortasında beyaz ya da sarı renkli bir uç (irin birikimi)
• İrin doldukça artan ağrı
• Çevre deride kızarıklık ve şişlik
• Çıbanın açılıp irin ya da sıvı sızdırması
• Bazı kişilerde ateş, halsizlik ya da kendini genel olarak iyi hissetmeme

MedlinePlus'a göre çıbanlar iyileşmek için çoğunlukla açılıp boşalmaya ihtiyaç duyar ve bu genellikle iki hafta içinde gerçekleşir.

Çıban neden çıkar, kimlerde daha sık görülür?

Çıbanın nedeni bakteriyel enfeksiyondur. MedlinePlus'a göre en sık neden Staphylococcus aureus bakterisidir; daha seyrek olarak başka bakteriler ya da mantarlar da rol oynayabilir. Bu bakteriler pek çok insanın derisinde ve burnunda zarar vermeden bulunabilir; ancak kıl kökü zedelendiğinde, örneğin sürtünme, tıraş ya da kaşıma sonrasında, derine ilerleyerek enfeksiyona yol açabilir.

NHS'e göre şu durumlar çıban riskini artırır:

• Bağışıklık sistemini zayıflatan durumlar: Diyabet, HIV enfeksiyonu ya da steroid ilaçların kullanımı
• Erkek olmak
• Çıbanı olan biriyle yakın temas: Örneğin aynı evde yaşamak ya da havlu paylaşmak
• Deri hastalıkları: Egzama gibi derinin bütünlüğünü bozan durumlar. Bkz. Atopik dermatit (egzama)
• Obezite ya da yetersiz beslenme

Sık tekrarlayan çıbanlar, altta yatan bir durumun, örneğin fark edilmemiş diyabetin işareti olabilir. Bu nedenle tekrarlayan çıbanlarda hekim kan şekeri gibi testler isteyebilir. Bkz. Tip 2 diyabet nedir?

Evde bakım: çıbana ne iyi gelir?

NHS'in ve MedlinePlus'ın önerdiği öz bakım yöntemleri şunlardır.

Yapılabilecekler:

• Ilık kompres uygulayın: Temiz bir bezi ılık suyla ıslatıp çıbanın üzerine birkaç dakika bastırın. NHS günde 4 kez uygulanmasını önerir. Ilık ve nemli kompres, irinin yüzeye çıkmasına ve çıbanın kendiliğinden açılıp boşalmasına yardımcı olur.
• Bölgeyi temiz tutun: Çıban açılıp boşaldıktan sonra bölgeyi temizleyin ve temiz bir pansumanla kapatın.
• Ellerinizi yıkayın: Çıbana dokunduktan, pansumanı değiştirdikten sonra ellerinizi sabun ve suyla iyice yıkayın. Bkz. El yıkama nasıl yapılmalı?
• Ağrıyı hafifletin: Gerekirse eczanede satılan reçetesiz ağrı kesicilerden yararlanabilirsiniz; uygunluğunu eczacınıza danışın.
• Çamaşırları sıcak yıkayın: NHS, havlu ve nevresimlerin haftada bir kez yüksek sıcaklıkta yıkanmasını önerir.

Kaçınılması gerekenler:

• Çıbanı sıkmayın, patlatmaya ya da iğne veya bıçakla delmeye çalışmayın. MedlinePlus, bunun enfeksiyonu yayabileceği konusunda uyarır.
• Çıbanı kurcalamayın, kabuklarını koparmayın.
• Havlu, jilet ve kişisel eşyalarınızı başkalarıyla paylaşmayın.
• NHS'e göre çıban iyileşene kadar ortak yüzme havuzları ve spor salonları gibi alanlardan uzak durun.

Ilık kompres nasıl uygulanır?

1. Ellerinizi sabun ve suyla yıkayın.
2. Temiz bir bezi ya da gazlı bezi, cildinizi yakmayacak sıcaklıkta ılık suyla ıslatıp sıkın.
3. Bezi çıbanın üzerine nazikçe yerleştirin ve birkaç dakika bekletin; bez soğudukça yeniden ılık suyla ıslatın.
4. İşlem bitince bölgeyi kurulayın ve çıban açıldıysa temiz bir pansumanla kapatın.
5. Kullandığınız bezi başkalarının kullanmasına izin vermeyin ve yüksek sıcaklıkta yıkayın.

Kompres sırasında suyun çok sıcak olmamasına dikkat edin; özellikle çocuklarda ve deride his kaybı olan kişilerde yanık riski vardır.

Hekim nasıl tedavi eder?

Hekim çoğunlukla çıbanı muayene ederek tanır. Tedavi; çıbanın büyüklüğüne, yerine, sayısına ve kişinin genel sağlık durumuna göre planlanır.

Kesi ile boşaltma (drenaj)

MedlinePlus'a göre derin ya da büyük çıbanlarda hekim, bölgeyi uyuşturduktan sonra küçük bir kesiyle irini boşaltabilir. NHS de hekimin çıbanı boşaltabileceğini belirtir. İşlem steril koşullarda yapılır; bazı durumlarda boşluğa geçici olarak bir gazlı bez yerleştirilebilir ve pansuman takibi gerekir. Evde kesi yapmaya çalışmak ise enfeksiyonu derinlere yayabileceği için tehlikelidir.

Antibiyotikler

NHS ve MedlinePlus'a göre hekim bazı durumlarda ağızdan ya da ağır durumlarda damar yoluyla antibiyotik verebilir. Antibiyotik özellikle çıban yüzde ise, ateş varsa, enfeksiyon çevre dokulara yayılıyorsa ya da bağışıklık sistemi zayıflamışsa gündeme gelir. Antibiyotiği hekimin önerdiği süre boyunca, belirtiler geçse bile tamamlamak önemlidir. Bkz. Antibiyotik nasıl doğru kullanılır?

Tekrarlayan çıbanlar

Çıbanlar sık tekrarlıyorsa hekim altta yatan nedenleri araştırabilir; kan şekeri ölçümü ve bağışıklık sistemiyle ilgili değerlendirmeler bunlara örnektir. MedlinePlus, tekrarlamayı önlemek için antibakteriyel sabunlar ve antiseptik yıkama ürünleri gibi hijyen önlemlerinden söz eder. Burunda taşınan bakterilere yönelik tedaviler de hekim tarafından değerlendirilebilir.

Olası komplikasyonlar

Çıbanların çoğu sorun yaratmadan iyileşir. Ancak MedlinePlus'a göre seyrek de olsa şu komplikasyonlar gelişebilir:

• Deride ya da daha seyrek olarak beyin, omurilik ve diğer organlarda apse oluşması
• Enfeksiyonun kana karışması (sepsis)
• Kemik ya da kalp iç zarı enfeksiyonu
• Kalıcı iz kalması

Özellikle burun ve üst dudak çevresindeki yüz bölgesinde çıkan çıbanlar özen gerektirir; bu nedenle NHS yüzdeki çıbanlar için hekime başvurulmasını önerir.

Çıbandan korunma

Çıbanları tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da şu önlemler riski azaltabilir:

• Düzenli yıkanın ve ellerinizi sık yıkayın.
• Küçük kesik ve sıyrıkları temizleyip kapatın.
• Havlu, jilet, giysi ve nevresim gibi kişisel eşyaları paylaşmayın.
• Tıraş sırasında deriyi tahriş etmemeye özen gösterin; temiz ve keskin bir jilet kullanın.
• Diyabetiniz varsa kan şekerinizi hekiminizin önerdiği şekilde kontrol altında tutun.
• Egzama gibi deri hastalıklarınızı tedavi ettirin; kaşımaktan kaçının.