Makat kaşıntısı (anal kaşıntı) neden olur? Rahatlama yolları

Makat kaşıntısı nedir?

Guy's and St Thomas' NHS kaynağı makat kaşıntısını, anüs çevresinde sürekli kaşıntı ya da tahriş hissiyle seyreden yaygın bir durum olarak tanımlar. Kaşıntı bazen gün boyu sürer, bazen de özellikle geceleri, sıcakta ya da tuvaletten sonra artar.

Kaşıntının en önemli özelliği kendi kendini besleyen bir döngü oluşturmasıdır: Kaşımak deriyi zedeler, zedelenen deri daha çok kaşınır ve kişi daha çok kaşır. Bu kaşıntı-kaşıma döngüsü zamanla deride kalınlaşma, çatlak ve enfeksiyona yol açabilir. Bu nedenle tedavinin önemli bir bölümü döngüyü kırmaya yöneliktir.

Makat kaşıntısı neden olur?

MSD Manuals'a göre makat kaşıntısının en sık nedeni bilinmeyen nedenler ve hijyenle ilgili sorunlardır. Kaynakların sıraladığı başlıca nedenler şunlardır.

Sızıntı ve hijyenle ilgili nedenler

• Hafif sızıntı: Guy's and St Thomas' NHS kaynağına göre olguların 100'de 90'ı, anüsten çok az miktarda dışkı ya da mukusun sızmasından kaynaklanır.
• İshal ya da gaita kaçırma: NHS bunları kaşıntıya yol açabilecek nedenler arasında sayar.
• Aşırı terleme: Sıcak havada ve sıkı giysilerle nem artar.
• Aşırı ya da yetersiz temizlik: MSD Manuals hem bölgenin yetersiz temizlenmesini hem de sert ve sık temizliği kaşıntı nedenleri arasında gösterir.

Enfeksiyonlar

• Kıl kurdu (oksiyür): NHS'e göre geceleri artan kaşıntı ve dışkıda iplik gibi küçük beyaz kurtlar kıl kurdunu düşündürür. Özellikle çocuklarda sıktır ve aile içinde bulaşabilir.
• Mantar enfeksiyonları: Nemli ve kapalı bölgelerde maya mantarları çoğalabilir.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar: NHS, yara, şişlik ya da tahrişle birlikte görülen kaşıntıda mantar ya da cinsel yolla bulaşan enfeksiyonları olası nedenler arasında sayar. Bkz. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Uyuz ve bakteriyel enfeksiyonlar: MSD Manuals bunları da sayar; kaşımanın zedelediği deride bakteriyel enfeksiyon gelişebilir.

Anüs ve bağırsakla ilgili durumlar

• Hemoroid (basur): NHS'e göre dışkılama sırasında parlak kırmızı kanama hemoroidi düşündürebilir. Bkz. Hemoroid (basur) nedir?
• Anal fissür (makat çatlağı): Dışkılama sırasında keskin ağrıyla birlikte olabilir. Bkz. Anal fissür nedir?
• İltihabi bağırsak hastalıkları: MSD Manuals, Crohn hastalığı gibi durumları da nedenler arasında sayar.
• Kalın bağırsak kanseri: Guy's and St Thomas' NHS kaynağı, seyrek de olsa kaşıntının dışkılama alışkanlığında değişiklik ve kanamayla birlikte kalın bağırsak kanserine eşlik edebileceğini belirtir.

Deri hastalıkları ve tahriş edici maddeler

• Egzama ve sedef hastalığı: NHS'e göre vücudun başka yerlerinde de kaşıntı varsa egzama ya da sedef akla gelebilir. Bkz. Atopik dermatit (egzama) ve Sedef hastalığı
• Temas egzaması: Parfümlü sabunlar, köpük banyoları, ıslak mendiller, pudralar ve bazı kremler deriyi tahriş edebilir.
• İlaçlar: NHS uzun süre kullanılan steroidler, antibiyotikler ve bazı merhemleri olası nedenler arasında sayar.

Yiyecek ve içecekler

MSD Manuals ve NHS; kafein, alkol, baharatlı yiyecekler, acı biber, turunçgiller, domates ürünleri ve çikolata gibi bazı yiyecek ve içeceklerin kaşıntıyı artırabileceğini belirtir. Kişiden kişiye değişen bu tetikleyicileri fark etmek için kısa bir süre not tutmak yararlı olabilir.

Evde neler yapılabilir?

NHS ve Guy's and St Thomas' NHS kaynağının önerileri şunlardır.

Yapılabilecekler:

• Tuvaletten sonra ve yatmadan önce bölgeyi ılık suyla nazikçe yıkayın; yalnız su ya da kokusuz sabun kullanın.
• Bölgeyi ovalamadan, yumuşak bir havluyla hafifçe bastırarak kurulayın.
• Pamuklu ve bol iç çamaşırı giyin; aşırı ısınmaktan kaçının.
• Dışkıyı yumuşatmak ve kabızlığı önlemek için lifli besinleri artırın ve yeterli su için. Bkz. Kabızlık neden olur?
• Tırnaklarınızı kısa tutun; uykuda istemeden kaşımayı azaltmak için gece pamuklu eldiven kullanmak işe yarayabilir.

Kaçınılması gerekenler:

• Kaşımak
• Bölgeyi sert biçimde silmek ya da ovalamak
• Islak mendilleri sık kullanmak
• Tuvalette ıkınmak
• Parfümlü sabunlar, köpük banyoları, pudralar ve kokulu ürünler
• Kaşıntıyı artırdığını fark ettiğiniz yiyecek ve içecekler

Bu önlemler neden işe yarar?

Bu öneriler basit görünse de makat kaşıntısının en sık nedenlerini doğrudan hedef alır. Hafif sızıntı ve nem anüs çevresindeki deriyi sürekli tahriş ettiği için bölgeyi nazikçe temizleyip kuru tutmak tahrişin kaynağını azaltır. Sabun ve kokulu ürünler ise derinin doğal koruyucu tabakasını bozarak onu daha da hassas hâle getirebilir. Guy's and St Thomas' NHS kaynağı, sabun yerine suyla ve deriyi yumuşatan, nemlendirici özellikte nazik ürünlerle temizlik yapılmasını; sıkı giysilerden ve plastik yüzeylerde uzun süre oturmaktan kaçınılmasını önerir.

Lifli beslenme ve yeterli sıvı alımı dışkının daha yumuşak ve düzenli olmasını sağlar; bu da ıkınmayı ve dışkılama sonrası temizlik güçlüğünü azaltır. Kaşımaktan kaçınmak ise kaşıntı-kaşıma döngüsünü kırmanın tek yoludur. Bu önlemlerin etkisi hemen görülmeyebilir; Guy's and St Thomas' NHS kaynağı belirtilerin düzelmesinin zaman alabileceğini belirtir.

Eczacıdan destek

NHS'e göre eczacı kaşıntıyı hafifletmek için krem ya da merhem ve kıl kurdu tedavisi önerebilir. NHS, eczaneden alınan steroid krem ve merhemlerin bir haftadan uzun kullanılmamasını önerir; çünkü bu ürünler uzun süre kullanıldığında deriyi inceltebilir ve kaşıntıyı artırabilir. Kıl kurdu tedavisinde genellikle evdeki herkesin aynı anda tedavi edilmesi gerekir; bunu eczacınıza ya da hekiminize danışın.

Hekim nasıl değerlendirir?

MSD Manuals'a göre hekim önce kaşıntının ne zaman başladığını, beslenme alışkanlıklarını, dışkılama düzenini, temizlik alışkanlıklarını, geçirilmiş enfeksiyonları ve yakın zamanda antibiyotik kullanılıp kullanılmadığını sorar. Ardından anüs çevresini muayene eder. NHS, gerektiğinde makattan parmakla muayene yapılabileceğini belirtir.

Gerekirse şu tetkikler yapılabilir:

• Bant testi: Sabah kalkınca anüs çevresine yapıştırılan şeffaf bantla kıl kurdu yumurtalarının aranması
• Deri kazıntısı: Mantar enfeksiyonunu araştırmak için
• Anoskopi: Hemoroid ve anüs içindeki değişiklikleri görmek için küçük bir aletle yapılan muayene
• Biyopsi: Deride alışılmadık bir değişiklik varsa küçük bir parça alınması
• Kolonoskopi: Dışkılama alışkanlığında değişiklik ya da kanama varsa hekim kalın bağırsağın incelenmesini isteyebilir

Tedavi

Tedavi, altta yatan nedene göre planlanır. MSD Manuals'a göre ilk adım altta yatan hastalığı tedavi etmek, tahriş eden yiyecekleri ya da maddeleri ortadan kaldırmak ve bölgeyi temiz ve kuru tutmaktır. Guy's and St Thomas' NHS kaynağına göre hekim kısa süreli hafif steroidli kremler ya da uykuyu bölen kaşıntı için başka ilaçlar önerebilir.

Kıl kurdu, mantar ya da cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon saptanırsa buna yönelik tedavi verilir. Hemoroid ya da anal fissür gibi durumlarda bu sorunların tedavisi kaşıntıyı da azaltabilir. Basit önlemlere rağmen kaşıntı sürerse hekim sizi deri hastalıkları, genel cerrahi ya da gastroenteroloji uzmanına yönlendirebilir.