Kısaca
Böbrek üstü bezi kitlesi (adrenal insidentaloma), böbreklerin üstünde bulunan böbrek üstü bezlerinde, çoğu zaman başka bir nedenle çekilen tomografi ya da MR sırasında tesadüfen fark edilen kitledir. "İnsidentaloma" sözcüğü, kitlenin beklenmedik şekilde, tesadüfen bulunduğunu anlatır. Endokrin Derneği'ne göre bu kitlelerin yaklaşık yüzde 85'i hormon üretmez ve tedavi gerektirmeyebilir. Ancak bazı kitleler kortizol, aldosteron, adrenalin benzeri hormonlar ya da erkeklik hormonları üreterek belirtilere yol açabilir; çok daha az bir kısmı ise kanser olabilir. Bu nedenle her kitlede iki soru yanıtlanır: Kitle hormon üretiyor mu ve kanser olma olasılığı var mı? Yanıta göre izlem ya da ameliyat planlanır.
Böbrek üstü bezi nedir?
Böbrek üstü bezleri (adrenal ya da sürrenal bezler), her iki böbreğin üst ucunda yer alan küçük hormon bezleridir. Bu bezler yaşamsal önemi olan birçok hormon üretir:
- Kortizol: Strese yanıt, kan şekeri ve kan basıncının düzenlenmesi
- Aldosteron: Tuz ve potasyum dengesi, kan basıncı
- Adrenalin ve noradrenalin: Kalp atış hızı ve kan basıncı; "savaş ya da kaç" yanıtı
- Erkeklik hormonları (androjenler): Az miktarda
Kitle bu hormonlardan birini fazla üretirse, o hormona özgü belirtiler ortaya çıkar.
Nasıl fark edilir?
Endokrin Derneği'ne göre adrenal insidentaloma, ilgisiz bir sorun nedeniyle yapılan görüntüleme tetkiklerinde beklenmedik biçimde bulunan bir ya da iki taraflı böbrek üstü bezi tümörüdür. Örneğin karın ağrısı, böbrek taşı ya da akciğer şikâyetleri için çekilen bir tomografide rastlantısal olarak görülebilir. Tomografi ve MR hakkında bilgi için bkz. Tomografi nedir? ve MR nedir?
Kitlelerin çoğu herhangi bir belirti vermez. MSD Manual'a göre hormon üretmeyen kitlesi olan kişilerin çoğunda belirti yoktur.
Kitle türleri
MSD Manual'a göre böbrek üstü bezi kitlelerinin yarıdan fazlası adenomdur; adenom, bezin iyi huylu bir tümörüdür. Diğer olasılıklar şunlardır:
- Hormon üretmeyen (işlevsiz) adenomlar: En sık görülen türdür.
- Hormon üreten (işlevsel) tümörler: Kortizol, aldosteron, adrenalin benzeri hormonlar ya da androjen üretebilir.
- Feokromositoma: Adrenalin benzeri hormonlar üreten bir tümör türüdür.
- Kanser: Böbrek üstü bezinin kendi kanseri (adrenokortikal karsinom) ya da başka bir organdaki kanserin bu beze yayılması (metastaz).
- Diğerleri: MSD Manual'a göre kistler, yağ dokusu içeren kitleler, verem ya da mantar enfeksiyonları, kanama ve lenfomalar da daha seyrek nedenlerdir.
Hangi belirtiler hormon fazlalığını düşündürür?
Endokrin Derneği'ne göre hormon üreten kitlelerde belirtiler, fazla üretilen hormona göre değişir:
- Fazla kortizol: Kilo değişiklikleri, çatlaklar, kas güçsüzlüğü, duygu durum değişiklikleri, yüksek tansiyon ve kan şekeri yüksekliği. NIDDK, kortizol fazlalığında yuvarlaklaşan yüz, ince kollar ve bacaklar, kürek kemikleri arasında yağ birikmesi, kolay morarma ve geniş mor çatlaklar gibi belirtileri de sayar. Bu tablo Cushing sendromudur; bkz. Cushing sendromu
- Fazla aldosteron: Yüksek tansiyon ve kanda düşük potasyum. Bkz. Yüksek tansiyon nedir?
- Fazla adrenalin benzeri hormon (feokromositoma): Hızlı kalp atışı, terleme, şiddetli baş ağrıları ve titreme atakları
- Kadınlarda fazla androjen: Yüzde kıllanma, erkek tipi saç dökülmesi, sivilce ve adet düzensizliği
Bu belirtiler başka pek çok durumda da görülebilir. Belirti olmaması da kitlenin hormon üretmediği anlamına gelmez; bu nedenle kitle tesadüfen bulunmuş olsa bile hormon testleri yapılır. Testlerin sonucu, izlem ya da tedavi kararını doğrudan etkiler.
Bu konuda
Böbrek üstü bezi kitlesi (adrenal insidentaloma) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Hangi testler yapılır?
Endokrin Derneği'ne göre değerlendirmede sağlık öyküsü alınır, fizik muayene yapılır, hormon düzeylerini ölçmek için kan ve/veya idrar testleri istenir; bazı durumlarda genetik test de gerekebilir. Ailede böbrek üstü bezi hastalığı öyküsü de sorgulanır.
Hormon testleri
MSD Manual'a göre taramada şu testler kullanılır:
- Deksametazon baskılama testi ve kan kortizolü: Kortizol fazlalığını (Cushing sendromunu) araştırmak için. NIDDK'ye göre bu testte kortizol benzeri bir ilaç verilir; sağlıklı kişilerde vücudun kortizol üretimi baskılanır.
- İdrarda ya da kanda metanefrinler: Feokromositomayı araştırmak için.
- Kanda aldosteron ve renin: Aldosteron fazlalığını araştırmak için; özellikle yüksek tansiyonu olanlarda.
Görüntüleme özellikleri
Kitlenin görüntüleme özellikleri, iyi huylu olup olmadığı konusunda önemli ipuçları verir. MSD Manual'a göre kontrast madde verilmeden çekilen tomografide yoğunluğu düşük olan (10 Hounsfield biriminin altında) kitleler, boyutlarından bağımsız olarak iyi huylu kabul edilir. Gerekirse kontrastlı tomografi ya da MR ile ek değerlendirme yapılır. Bkz. Kontrastlı çekim
Tedavi ve izlem
Endokrin Derneği'ne göre tedavi, kitlenin iyi huylu ya da kanserli olmasına ve hormon üretip üretmediğine bağlıdır.
Ne zaman ameliyat gerekir?
- Hormon üreten kitleler: Genellikle ameliyatla çıkarılması düşünülür; karar endokrinoloji uzmanı ve cerrahla birlikte verilir.
- Büyük kitleler: MSD Manual'a göre 4 santimetreden büyük kitlelerin, görüntüleme açıkça iyi huylu özellikler göstermedikçe çıkarılması önerilir.
- Kanser şüphesi: Görüntüleme özellikleri kuşkulu olan ya da izlemde büyüyen kitleler.
Ameliyatta kitle ya da etkilenen böbrek üstü bezi çıkarılır. NIDDK'ye göre her iki bez de çıkarılırsa ömür boyu hormon yerine koyma tedavisi gerekir.
İzlem
- MSD Manual'a göre 2 santimetreden küçük, hormon üretmeyen kitlelerde büyüme ve hormon üretimi açısından düzenli izlem yapılır.
- 2–4 santimetre arasındaki kitleler MSD Manual'a göre daha zor bir karar grubudur; 6. ve 12. aylarda görüntüleme tekrarlanabilir.
- MSD Manual'a göre küçük kitlelerde 12 ay içinde ilerleme olmazsa daha fazla izleme gerek kalmayabilir.
- Endokrin Derneği, insidentaloma tanısı alan kişilerde hormon testlerinin ve görüntülemenin düzenli tekrarlanmasını önerir.
İzlem sıklığı ve süresi, kitlenin özelliklerine göre hekiminiz tarafından belirlenir. Önerilen kontrolleri aksatmamak önemlidir; çünkü izlemin amacı, kitlede büyüme ya da yeni başlayan hormon üretimi gibi değişiklikleri zamanında fark etmektir.
Sonuçları beklerken
Tesadüfen bir kitle bulunduğunu öğrenmek kaygı verici olabilir. Bu süreçte şunları akılda tutmak yardımcı olabilir:
- Böbrek üstü bezi kitlelerinin çoğu iyi huyludur ve hormon üretmez; değerlendirme, bu olasılığı netleştirmek için yapılır.
- Testlerin bir kısmı birkaç gün sürebilir; idrar toplama ya da gece ilaç alma gibi talimatlara dikkatle uyun.
- Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri hekiminize bildirin.
- Raporlarınızı ve görüntülerinizi bir arada saklayın; kontrollerde karşılaştırma yapılabilmesi için önemlidir.
- Kaygınız günlük yaşamınızı etkiliyorsa bunu hekiminizle konuşun.
Hekiminize sorabileceğiniz sorular
- Kitlem hormon üretiyor mu, bunu anlamak için hangi testler gerekiyor?
- Görüntüleme özellikleri iyi huylu bir kitleyi mi düşündürüyor?
- İzlem mi yoksa ameliyat mı öneriliyor, neden?
- Kontrol görüntülemesi ve hormon testleri ne zaman tekrarlanmalı?
- Tansiyonum ya da kan şekerim bu kitleyle ilişkili olabilir mi?
- Ailemde benzer bir durum varsa genetik test gerekir mi?
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Ani başlayan çok şiddetli baş ağrısı, çarpıntı ve terlemeyle birlikte tansiyonun çok yükselmesi
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bilinç bulanıklığı
- Ani başlayan şiddetli yan ya da karın ağrısı
Hekime başvurun:
- Başka bir nedenle çekilen bir tetkikte böbrek üstü bezinde kitle bildirildiyse (raporunuzu endokrinoloji uzmanına gösterin)
- Tekrarlayan çarpıntı, terleme ve baş ağrısı atakları yaşıyorsanız
- Tansiyonunuz ilaçlara rağmen kontrol altına alınamıyorsa
- Açıklanamayan kilo artışı, geniş çatlaklar, kas güçsüzlüğü ya da kadınlarda yeni başlayan kıllanma varsa
- Kitleniz için önerilen kontrol zamanı geldiyse
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Böbrek üstü bezinde kitle bulunması kanser demek mi?
Hayır. MSD Manual'a göre kitlelerin yarıdan fazlası iyi huylu adenomdur ve Endokrin Derneği'ne göre yaklaşık yüzde 85'i hormon üretmez. Yine de kanser olasılığını dışlamak için görüntüleme özellikleri değerlendirilir ve gerekirse izlem yapılır.
Her böbrek üstü bezi kitlesi ameliyat edilir mi?
Hayır. Hormon üretmeyen ve iyi huylu özellikler gösteren küçük kitlelerde genellikle izlem yeterlidir. Hormon üreten, büyük ya da kuşkulu özellikler taşıyan kitlelerde ameliyat düşünülür.
Neden hormon testleri yapılıyor?
Kitlelerin bir kısmı belirti vermeden hormon üretebilir. MSD Manual'a göre kortizol, adrenalin benzeri hormonlar ve aldosteron fazlalığı için tarama testleri yapılır; sonuçlar tedavi kararını etkiler.
Kontroller ne kadar sürer?
Kitlenin büyüklüğüne ve özelliklerine göre değişir. MSD Manual'a göre küçük kitlelerde 12 ay içinde ilerleme olmazsa daha fazla izleme gerek kalmayabilir; size özel izlem planını hekiminiz belirler.
Kitle iki tarafta birden olabilir mi?
Evet. Endokrin Derneği'ne göre adrenal insidentaloma bir ya da her iki böbrek üstü bezinde bulunabilir. İki taraflı kitlelerde de aynı şekilde hormon testleri ve görüntüleme özellikleri değerlendirilir.
Böbrek üstü bezi kitlesi için hangi doktora gidilir?
Değerlendirmeyi endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanı yapar. Ameliyat gerekirse genel cerrahi ya da üroloji uzmanları, görüntülemenin yorumunda radyoloji uzmanları sürece katılır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
