Kısaca
Zehirlenme, zararlı bir maddenin yutulması, solunması, deriye ya da göze bulaşması veya iğneyle vücuda girmesi sonucu ortaya çıkan sağlık sorunlarıdır. İlaçlar, ev temizlik ürünleri, tarım ilaçları, karbonmonoksit gibi gazlar, bazı bitkiler, mantarlar ve besinler zehirlenmeye yol açabilir. Belirtiler bulantı ve kusmadan bilinç kaybına kadar değişebilir ve bazen saatler ya da günler sonra ortaya çıkar. Bilinci kapalı, nefes almakta zorlanan ya da nöbet geçiren biri için hemen 112 aranmalıdır; zehirlenme şüphesinde danışmanlık için 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne ulaşılabilir.
Zehirlenme nedir?
MedlinePlus zehirlenmeyi, zararlı bir maddeye maruz kalınması olarak tanımlar. Bu maruziyet yutma, soluma, iğneyle alma ya da deri ve göz teması gibi farklı yollarla olabilir. NHS de zehirlenmenin, kimyasallar veya ilaçlar gibi zararlı maddelerin yutulması, bunlara dokunulması ya da solunmasıyla gelişebileceğini belirtir.
Zehirlenmelerin bir bölümü kazayla olur; özellikle küçük çocuklar ilaçları ve temizlik ürünlerini yanlışlıkla ağızlarına alabilir. Bir bölümü ise ilaçların yanlış ya da fazla kullanılması, iş yerinde kimyasallara maruz kalma veya kasıtlı alım sonucu gelişir. Sağlık Bakanlığı rehberi, Türkiye'de tüm zehirlenmelerin adli olgu olarak kabul edildiğini belirtir.
Türkiye'de sık görülen zehirlenme nedenleri
Sağlık Bakanlığı'nın birinci basamak rehberine göre Türkiye'de en sık görülen akut zehirlenme nedenleri sırasıyla şunlardır:
- İlaçlar: Ağrı kesiciler, antidepresanlar, alerji ilaçları, tansiyon ilaçları, epilepsi ilaçları gibi.
- Tarım ilaçları ve böcek öldürücüler
- Ev kimyasalları: Çamaşır suyu, lavabo açıcılar, kireç çözücüler, deterjanlar, naftalin.
- Zehirli gazlar: Özellikle karbonmonoksit. Bkz. Karbonmonoksit zehirlenmesi
- Bitkiler ve besinler: Mantarlar, bazı süs bitkileri, balık, deli bal ve kayısı çekirdeği gibi.
- Zehirli hayvan ısırma ve sokmaları: Akrep, yılan, örümcek ve arı. Bkz. Arı sokması alerjisi
NHS ve MedlinePlus da ilaçları, ev temizlik ürünlerini, alkol ve uyuşturucu maddeleri, kozmetik ve kişisel bakım ürünlerini, boyaları ve iş yerinde kullanılan kimyasalları sık nedenler arasında sayar. Besinlerle gelişen zehirlenmeler için Gıda zehirlenmesi yazısına bakabilirsiniz.
Belirtileri nelerdir?
Belirtiler; maddenin türüne, miktarına, vücuda giriş yoluna ve kişinin yaşına göre değişir. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:
- Bulantı, kusma, ishal ve karın ağrısı
- Baş dönmesi, baş ağrısı, halsizlik
- Uyku hâli, bilinç bulanıklığı
- Bulanık görme
- Ateş
- Nefes almada güçlük, öksürük
- Dudaklarda morarma
- Göğüs ağrısı
- Ciltte döküntü, uyuşma
- Nöbet (havale)
- Bilinç kaybı
NHS, belirtilerin hemen başlamayabileceğini, bazen saatler ya da günler sonra ortaya çıkabileceğini vurgular. MedlinePlus da zehirlenme şüphesinde belirtilerin ortaya çıkmasının beklenmemesini önerir.
Sağlık Bakanlığı rehberine göre şu durumlar zehirlenmeyi düşündürür: açıklanamayan bilinç değişikliği, bilinen bir kalp hastalığı olmadan ortaya çıkan ani ritim bozukluğu, hiçbir hastalığa uymayan ani belirtiler ve aynı anda birden fazla kişide görülen benzer belirtiler.
İlk yardım: ne yapılmalı?
İlk adım, kişinin durumunu değerlendirmek ve yardım çağırmaktır. Sağlık Bakanlığı rehberi de zehirlenen kişide önce yaşamsal bulguların ve bilinç durumunun değerlendirilmesi gerektiğini vurgular. NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:
Madde yutulduysa
- Kişinin bilincini, nefes alıp almadığını kontrol edin. Bilinci kapalıysa, nefes almıyorsa ya da nöbet geçiriyorsa hemen 112'yi arayın; gerekirse 112'nin yönlendirmesiyle temel yaşam desteğine başlayın.
- Kusturmaya çalışmayın. NHS, kişinin kusturulmaya çalışılması hâlinde boğulabileceği ve nefesinin durabileceği uyarısında bulunur. MedlinePlus da zehir danışma merkezi ya da bir sağlık çalışanı söylemedikçe kusturulmamasını önerir. Sağlık Bakanlığı rehberi de kusturmanın artık önerilmediğini belirtir.
- Yiyecek ya da içecek vermeyin. NHS bunu açıkça önerir. MedlinePlus da bilinci kapalı kişiye ağızdan hiçbir şey verilmemesini önerir.
- "Etkisizleştirmeye" çalışmayın. MedlinePlus, sirke ya da limon suyu gibi maddelerle zehri nötralize etmeye çalışılmamasını önerir.
- Kişi kusarsa hava yolunu temizleyin. MedlinePlus, kişinin sol yanına yatırılmasını ve yardım gelene kadar bu pozisyonda tutulmasını önerir.
Deriye bulaştıysa
- Bulaşmış giysileri çıkarın.
- MedlinePlus'a göre deriyi 15–20 dakika boyunca akan suyla yıkayın. Yardım eden kişi kendini korumalı, maddeye çıplak elle dokunmamalıdır.
- Sağlık Bakanlığı rehberi, deriye bulaşan zehirlerde saçların, tırnak içlerinin ve tüm vücudun su ve sabunla yıkanmasını, bu sırada basınçlı su ve krem kullanılmamasını önerir.
Göze kaçtıysa
- MedlinePlus'a göre gözü 15–20 dakika boyunca akan suyla yıkayın.
- Sağlık Bakanlığı rehberine göre kontakt lens varsa çıkarılmalı ve yıkamaya beklemeden başlanmalıdır. Rehber, saydam tabakada (kornea) zedelenme şüphesi olan kişinin göz hastalıkları uzmanına yönlendirilmesini önerir; yıkamaya rağmen yanma, ağrı ya da görme sorunu sürüyorsa beklemeden sağlık kuruluşuna başvurun.
Solunduysa
- Sağlık Bakanlığı rehberine göre solunum yoluyla zehirlenen kişi ortamdan uzaklaştırılmalı ve hava yolu açısından izlenmelidir.
- MedlinePlus, önce yardım çağrılmasını, güvenliyse kişinin dumandan ya da gazdan uzaklaştırılmasını ve pencerelerin açılmasını önerir.
- Kibrit ya da çakmak yakmayın. MedlinePlus, bazı gazların alev alabileceği uyarısında bulunur.
Bu konuda
Zehirlenme konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
112 mi, 114 mü?
- 112 Acil Çağrı Merkezi: Bilinç kaybı, nefes almada güçlük, nöbet, göğüs ağrısı gibi hayatı tehdit eden durumlarda ilk aranacak numaradır.
- 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi: Sağlık Bakanlığı rehberine göre 24 saat hizmet veren bu merkez, zehirlenme olgularında danışmanlık verir. Kişinin durumu iyi görünse bile neyin, ne kadar ve ne zaman alındığına göre ne yapılması gerektiği konusunda yol gösterebilir.
Ayrıntılı bilgi için Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi yazısına bakabilirsiniz.
Hazırlanacak bilgiler
NHS, hastaneye giderken ilacın ya da maddenin kutusunu, ambalajını veya kabını ve varsa kusmuktan bir örneği yanınızda götürmenizi önerir. Mümkünse şu bilgileri not edin:
- Maddenin adı ve içeriği (ambalaj üzerindeki bilgiler)
- Ne kadar alındığı
- Ne zaman ve hangi yolla (yutma, soluma, deri teması) alındığı
- Kişinin yaşı ve kullandığı düzenli ilaçlar
Bu bilgiler, 112 ya da 114 ile görüşürken ve hastanede hekimin maddeyi belirlemesinde işe yarar.
Hastanede tedavi
NHS'e göre hastanede uygulanabilecek tedaviler şunlardır:
- Panzehirler: Bazı zehirlenmelerde maddenin etkisini ortadan kaldıran özel ilaçlar verilebilir.
- Aktif kömür: NHS, bazı zehirlenme türlerinde maddenin emilimini durdurmaya yardım eden bir kömür içeceğinin verilebileceğini belirtir. Hangi durumda uygun olduğuna hekim karar verir.
- Destek tedavisi: Belirtileri kontrol altına almak için ilaçlar ve damar yoluyla sıvı verilebilir.
- Maddenin vücuttan uzaklaştırılması: Bazı durumlarda zararlı maddenin vücuttan atılmasına yönelik işlemler uygulanır.
Sağlık Bakanlığı rehberi, tedavide asıl amacın hastanın genel durumunu korumak olduğunu vurgular: zehir değil hasta tedavi edilir.
Zehirlenmeleri önlemek için
NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:
- İlaçları ve kimyasalları çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın. NHS, mümkünse kilitli bir dolap kullanılmasını önerir.
- Alt dolaplara emniyet kilidi takın.
- Ürünleri orijinal kaplarında saklayın. MedlinePlus, ev kimyasallarının asla yiyecek ve içecek kaplarına (örneğin su şişelerine) aktarılmamasını vurgular.
- Karbonmonoksit dedektörü kullanın.
- Kimyasallarla çalışırken koruyucu donanım kullanın.
- Tanımadığınız yabani bitkileri ve mantarları yemeyin.
- İlaçlarınızı önerildiği şekilde kullanın; birden fazla ilaç kullanıyorsanız etkileşimler konusunda eczacınıza danışın.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın (NHS):
- Bilinç kaybı ya da kişinin uyandırılamaması
- Nefes almama ya da ciddi nefes darlığı
- Nöbet (havale)
- Dudaklarda morarma, göğüs ağrısı
- Kişinin zararlı bir madde yuttuğundan, soluduğundan ya da maddeye dokunduğundan şüphelenilmesi ve belirtilerinin olması
114'ü arayın ya da bir sağlık kuruluşuna başvurun:
- Bir çocuğun ilaç, temizlik ürünü ya da başka bir maddeyi ağzına aldığından şüpheleniyorsanız, belirtisi olmasa bile
- Yanlışlıkla fazla ilaç aldıysanız ya da iki kez aynı ilacı aldığınızı düşünüyorsanız
- Kimyasal bir madde deriye ya da göze bulaştıysa ve yıkamaya rağmen yanma, kızarıklık veya görme sorunu sürüyorsa
Kişi kendine zarar vermek amacıyla bir madde aldıysa durum her zaman acildir; 112'yi arayın. Destek seçenekleri için İntihar düşünceleri ve destek yazısına bakabilirsiniz.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Zehirlenmede kusturmak doğru mu?
Hayır. NHS, kusturmaya çalışmanın kişinin boğulmasına ve nefesinin durmasına yol açabileceğini belirtir. MedlinePlus ve Sağlık Bakanlığı rehberi de kusturulmamasını önerir. Bir sağlık çalışanı ya da zehir danışma merkezi söylemedikçe kusturmayın.
Zehirlenen kişiye süt ya da yoğurt verilir mi?
NHS, zehirlenme şüphesinde kişiye yiyecek ya da içecek verilmemesini önerir. Ne yapılması gerektiğini 112'ye ya da 114'e danışın.
Zehirlenme belirtileri ne zaman başlar?
Maddeye göre değişir. NHS'e göre belirtiler hemen başlayabileceği gibi saatler ya da günler sonra da ortaya çıkabilir. Bu nedenle belirtilerin başlamasını beklemeden danışmanlık alın.
114 ne işe yarar?
114, Ulusal Zehir Danışma Merkezi'nin numarasıdır ve 24 saat hizmet verir. Zehirlenme şüphesinde ne yapılması gerektiği konusunda danışmanlık sağlar. Hayatı tehdit eden durumlarda ise 112 aranmalıdır.
Zehirlenme için hangi doktora gidilir?
Zehirlenme şüphesinde ilk başvuru yeri acil servistir. Ağır zehirlenmelerde yoğun bakım ekipleri, çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları tedavide yer alır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
