Kısaca
Bal arısı, eşek arısı ve benzeri böceklerin sokması çoğu kişide yalnızca sokulan yerde ağrı, kızarıklık ve şişliğe yol açar; bu belirtiler birkaç gün içinde geçer. Arı sokması alerjisi ise bağışıklık sisteminin arı zehrine aşırı tepki vermesidir. Alerjik reaksiyon sokulan bölgeyle sınırlı kalmayan yaygın şişlikten, tüm vücudu etkileyen ve hayatı tehdit edebilen anafilaksiye kadar uzanabilir. Sokmadan sonra dudak, dil veya boğazda şişlik, nefes darlığı, baş dönmesi ya da bayılma olursa hemen 112 aranmalıdır.
Arı sokması alerjisi nedir?
Arılar ve eşek arıları sokarken deriye az miktarda zehir bırakır. Bu zehir çoğu kişide yalnızca bölgesel bir iltihaplanma yaratır. Alerjisi olan kişilerde ise bağışıklık sistemi daha önceki bir sokmadan sonra arı zehrine karşı özel antikorlar (IgE) üretmiştir. Yeniden sokulduklarında bu antikorlar, histamin gibi maddelerin hızla salınmasına yol açar ve alerjik reaksiyon başlar.
ACAAI, alerjik reaksiyona en sık yol açan böcekler olarak bal arısını, eşek arısının farklı türlerini (yaban arısı, sarıca arı) ve ateş karıncalarını sayar. Türkiye'de günlük yaşamda en sık karşılaşılanlar bal arısı ve eşek arısıdır.
Normal tepki ile alerjik reaksiyon nasıl ayırt edilir?
ACAAI, arı sokmasına verilen tepkileri üç grupta ele alır.
Normal (bölgesel) tepki
- Sokulan yerde ağrı, kızarıklık ve küçük bir şişlik
- Kaşıntı ve hafif sıcaklık hissi
- NHS'e göre deride küçük, kabarık bir şişlik oluşur; belirtiler genellikle birkaç gün içinde azalır.
Bu tepki alerji anlamına gelmez; çoğu kişi böyle bir tepki verir.
Geniş bölgesel tepki
Şişlik sokulan noktanın çok ötesine yayılır. ACAAI'nin verdiği örnekte ön koldan sokulan bir kişide tüm kol şişebilir. Bu tür şişlik birkaç gün içinde zirve yapıp yavaş yavaş geriler. Geniş bölgesel tepki rahatsız edicidir ancak tek başına tüm vücudu etkileyen bir reaksiyon değildir. Yine de hekime danışmak, yakınmaları hafifletecek tedavinin planlanmasına yardım eder.
Tüm vücudu etkileyen (sistemik) reaksiyon ve anafilaksi
Bu, en ciddi reaksiyondur ve acil tedavi gerektirir. ACAAI ve NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:
- Vücudun sokulmayan bölgelerinde kurdeşen (kabarık, kaşıntılı döküntü) ve yaygın kaşıntı
- Dudaklarda, dilde, ağız içinde veya boğazda ani şişlik
- Boğazda sıkışma hissi, yutkunma güçlüğü, ses kısıklığı
- Nefes darlığı, hırıltılı solunum, göğüste sıkışma
- Karın krampları, bulantı, kusma
- Baş dönmesi, bayılma hissi, bilinç bulanıklığı
- Deride, dudaklarda solukluk ya da morarma
- Çocuklarda halsiz ve gevşek görünme, tepkisizlik
Anafilaksi dakikalar içinde gelişebilir. Ayrıntılı bilgi için Anafilaksi nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Arı soktuğunda ilk yardım
NHS'in önerileri şöyle özetlenebilir:
- Sakin olun ve bölgeden uzaklaşın. Başka arıların da saldırmasını önlemek için yuvanın çevresinden ayrılın.
- İğneyi çıkarın. Bal arısı iğnesini genellikle deride bırakır. İğneyi tırnağınızla ya da bir kartın kenarıyla yana doğru kazıyarak çıkarın. NHS, cımbızla sıkmanın kalan zehrin deriye geçmesine yol açabileceği için önerilmediğini belirtir.
- Bölgeyi yıkayın. Sabun ve suyla temizleyin.
- Soğuk uygulayın. NHS, şişlik için en az 20 dakika soğuk kompres (bir beze sarılmış buz ya da soğuk ıslak bez) uygulanmasını önerir.
- Bölgeyi yukarıda tutun. Kol veya bacaktan sokulduysa uzvu yukarıda tutmak şişliği azaltabilir.
- Kaşımayın. NHS, sokulan yerin kaşınmamasını ve evde hazırlanan geleneksel karışımların kullanılmamasını önerir.
Ağrı ve kaşıntı için eczacı ağrı kesici, alerji ilacı (antihistaminik) ya da kaşıntıyı azaltan kremler önerebilir. Çocuklarda, gebelikte ve düzenli ilaç kullananlarda ürün seçimini eczacınıza ya da hekiminize danışın.
Alerjik reaksiyon belirtisi varsa bu adımlarla zaman kaybetmeden 112'yi arayın. Kişiye daha önce adrenalin oto-enjektörü (kalem şeklinde, kendi kendine kullanılan iğne) reçete edildiyse, kullanma talimatına uygun şekilde hemen uygulanmalıdır.
Kimlerde risk daha fazla?
Arı sokması alerjisi her yaşta görülebilir. ACAAI, ABD'de nüfusun yüzde 1,6 ile 5,1'i arasında bir bölümünün böcek sokmasına bağlı hayatı tehdit eden bir alerjik reaksiyon geçirdiğinin tahmin edildiğini belirtir. Bir kişinin alerji geliştirip geliştirmeyeceğini önceden bilmek her zaman mümkün değildir.
NHS'e göre şu durumlar, sokmanın ardından bir sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmeyi gerektirir:
- Daha önce böcek sokmasından sonra ciddi bir reaksiyon geçirmiş olmak
- Birden çok kez sokulmak
- Ağız içinden, boğazdan ya da göz çevresinden sokulmak
- Belirtilerin giderek kötüleşmesi
- Karın ağrısı, kusma veya ateş gelişmesi
- Bir yaşından küçük bir bebeğin sokulması
Arılarla sık karşılaşılan ortamlarda bulunanların korunma önlemlerine ayrıca özen göstermesi yararlıdır.
Bu konuda
Arı sokması alerjisi konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
Arı sokmasından sonra tüm vücudu etkileyen bir reaksiyon geçirdiyseniz, bir alerji uzmanının değerlendirmesi önerilir. ACAAI'ye göre alerji uzmanı şu testleri kullanabilir:
- Deri prik testi: Ön kola çok az miktarda arı zehri damlatılır ve deri yüzeysel olarak çizilir; kabarıklık ve kızarıklık olup olmadığına bakılır.
- Deri içi (intradermal) test: Daha düşük yoğunlukta zehir, derinin hemen altına verilir.
- Kan testi: Kanda arı zehrine karşı özel IgE antikorları ölçülür.
Testler, hangi arının zehrine alerjiniz olduğunu ve uzun dönem tedaviye uygun olup olmadığınızı belirlemeye yardım eder. Alerji testleri hakkında bilgi için alerji testi işlem sayfasına bakabilirsiniz.
Tedavi seçenekleri
Acil tedavi
ACAAI'ye göre tüm vücudu etkileyen ciddi reaksiyonun acil tedavisi adrenalin (epinefrin) enjeksiyonudur. Adrenalin uygulansa bile kişinin bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi gerekir. Anafilaksinin hastanedeki tedavisi hakkında ayrıntılar için Anafilaksi nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Adrenalin oto-enjektörü
Daha önce ciddi reaksiyon geçirmiş kişilere hekim, yanlarında taşımaları için adrenalin oto-enjektörü reçete edebilir. Kalemin nasıl ve ne zaman kullanılacağını reçete eden hekimden ya da eczacıdan öğrenmek, yakınlara da göstermek yararlıdır. Kalem kullanıldıktan sonra da 112 aranmalıdır.
Arı zehri immünoterapisi ("arı aşısı")
ACAAI'ye göre uzun dönem tedavi seçeneği, alerji uzmanının uyguladığı arı zehri immünoterapisidir. Bu tedavide kişiye düzenli aralıklarla, giderek artan miktarlarda arı zehri enjekte edilir; amaç bağışıklık sisteminin zehre karşı duyarlılığını azaltmaktır. ACAAI, tedavinin genellikle üç ila beş yıl sürdüğünü ve gelecekteki sokmalarda ciddi reaksiyon riskini belirgin şekilde azalttığını belirtir. Tedavi kararı; geçirilen reaksiyonun ağırlığı, test sonuçları ve kişinin yaşam koşulları birlikte değerlendirilerek verilir.
Arı sokmasından korunmak için
ACAAI'nin önerilerinden yola çıkarak:
- Çimenlerde yalın ayak ya da açık ayakkabıyla yürümeyin.
- Arıya el sallamayın, kovalamaya çalışmayın; sakin şekilde uzaklaşın.
- Açık havada içeceklerinizi kapalı tutun; kutu içeceklerin içine bakmadan içmeyin.
- Yiyecekleri ve çöp kutularını kapalı tutun.
- Yoğun kokulu parfüm, losyon ve saç ürünlerinden kaçının.
- Parlak renkli ve çiçek desenli kıyafetler yerine açık renkli, düz giysiler tercih edin.
- Evde pencere ve kapı sinekliklerinin sağlam olmasına dikkat edin.
- Araç kullanırken camları kapalı tutun.
- Bahçede ya da kırsal alanda çalışırken uzun kollu giysi ve eldiven kullanın.
Alerjiniz biliniyorsa, adrenalin oto-enjektörünüzü her zaman yanınızda bulundurun ve çevrenizdekileri bilgilendirin.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın (NHS):
- Dudaklarda, ağızda, dilde veya boğazda ani şişlik
- Nefes almada güçlük, hırıltılı solunum, boğazda sıkışma ya da yutkunma güçlüğü
- Deride, dudaklarda solukluk veya morarma
- Baş dönmesi, bayılma, bilinç bulanıklığı ya da aşırı uyuklama
- Çocukta gevşeklik, tepkisizlik
Aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun:
- Ağız içinden, boğazdan ya da göz çevresinden sokulduysanız
- Birçok kez sokulduysanız
- Daha önce arı sokmasından sonra ciddi bir reaksiyon geçirdiyseniz
- Şişlik giderek büyüyor, belirtiler kötüleşiyorsa
- Karın ağrısı, kusma veya ateş gelişirse
- Bir yaşından küçük bir bebek sokulduysa
Aile hekiminize başvurun:
- Sokulan yerde artan kızarıklık, sıcaklık, şişlik ya da iltihap gibi enfeksiyon belirtileri varsa
- Daha önce geniş bölgesel ya da yaygın bir reaksiyon geçirdiyseniz ve alerji değerlendirmesi yapılmadıysa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Arı soktuktan sonra şişmesi alerji mi demek?
Her zaman değil. Sokulan yerde ağrı, kızarıklık ve şişlik normal bir tepkidir. Şişliğin tüm kola ya da bacağa yayılması geniş bölgesel tepkidir. Vücudun başka yerlerinde kurdeşen, nefes darlığı veya baş dönmesi ise tüm vücudu etkileyen alerjik reaksiyonu düşündürür ve acildir.
Arı iğnesi nasıl çıkarılır?
NHS, iğnenin tırnakla veya bir kartın kenarıyla yana doğru kazınarak çıkarılmasını önerir. Cımbızla sıkmak, kalan zehrin deriye geçmesine yol açabilir.
Arı alerjisi geçer mi?
Alerji kendiliğinden azalabilir ya da sürebilir; bunu önceden kestirmek zordur. Ciddi reaksiyon geçirenlerde alerji uzmanının uyguladığı arı zehri immünoterapisi, gelecekteki sokmalarda reaksiyon riskini azaltmaya yönelik bir tedavi seçeneğidir.
Arı aşısı ne kadar sürer?
ACAAI'ye göre arı zehri immünoterapisi genellikle üç ila beş yıl sürer. Süre ve uygulama sıklığı alerji uzmanı tarafından kişiye göre belirlenir.
Arı sokması alerjisi için hangi doktora gidilir?
Acil belirtilerde 112 aranmalıdır. Reaksiyon geçtikten sonra değerlendirme ve testler için immünoloji ve alerji hastalıkları uzmanına, çocuklarda çocuk alerji uzmanına başvurulabilir. Aile hekiminiz sizi uygun uzmana yönlendirebilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
