Kısaca
Karbonmonoksit; kömür, odun, doğal gaz, tüp gaz, benzin ve mazot gibi yakıtların tam yanmaması sonucu ortaya çıkan, renksiz ve kokusuz bir gazdır. Solunduğunda kanda oksijenin yerini alır ve beyin ile kalp gibi hayati organları oksijensiz bırakır. Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik ve bilinç bulanıklığı en sık belirtilerdir. Zehirlenmeden şüpheleniliyorsa ortam hemen terk edilmeli, kişi temiz havaya çıkarılmalı ve 112 aranmalıdır.
Karbonmonoksit nedir, nasıl zehirler?
Kanımızdaki kırmızı kan hücreleri, hemoglobin adlı bir protein sayesinde akciğerlerden aldıkları oksijeni dokulara taşır. Karbonmonoksit hemoglobine oksijenden çok daha güçlü bağlanır. MedlinePlus'a göre bu gaz kanda oksijenin yerini alır; sonuçta kalp, beyin ve diğer hayati organlar yeterli oksijen alamaz.
NHS, karbonmonoksidin renksiz ve kokusuz olduğunu, bu nedenle bir dedektör olmadan fark edilemeyeceğini vurgular. Bu yüzden zehirlenme çoğu zaman ancak belirtiler başladığında anlaşılır.
Karbonmonoksit nereden çıkar?
MedlinePlus'ın saydığı kaynaklardan Türkiye'deki günlük yaşama uyarlanmış örnekler şunlardır:
- Bakımsız ya da bacası tıkalı kömür ve odun sobaları
- Yeterli havalandırması olmayan banyolardaki şofbenler
- Arızalı kombiler, ocaklar ve doğal gaz ya da tüp gazla çalışan ısıtıcılar
- Kapalı alanda yakılan mangal ve barbekü
- Kapalı garajda çalışır durumda bırakılan araç ya da jeneratör egzozu
- Yangınlar
Isıtma mevsiminde kapalı, havasız ortamlarda bu kaynakların kullanılması zehirlenme riskini artırır. Evde alınabilecek önlemler için Soba ve şofben kaynaklı karbonmonoksit zehirlenmesinden korunma yazısına bakabilirsiniz.
Belirtileri nelerdir?
Karbonmonoksit zehirlenmesinin belirtileri grip ya da besin zehirlenmesiyle karıştırılabilir. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:
- Baş ağrısı (en sık belirti)
- Baş dönmesi
- Bulantı ve kusma
- Halsizlik, aşırı yorgunluk ve uyku hâli
- Bilinç bulanıklığı, dikkat dağınıklığı
- Göğüs ağrısı, kas ağrıları
- Nefes darlığı
- Bulanık görme
- Ağır durumlarda havale (nöbet) ve bilinç kaybı
MedlinePlus, çocuklarda ve evcil hayvanlarda belirtilerin daha erken ve huysuzluk ya da halsizlik gibi belirsiz işaretlerle başlayabileceğini belirtir.
Karbonmonoksitten şüphelendiren ipuçları
NHS'e göre şu durumlar karbonmonoksit zehirlenmesini düşündürür:
- Belirtilerin evdeyken artıp evden çıkınca hafiflemesi
- Aynı evde yaşayan birden fazla kişide (ve evcil hayvanlarda) benzer belirtilerin aynı anda ortaya çıkması
- Belirtilerin soba, şofben veya kombi kullanılan odalarda daha belirgin olması
- Isıtma mevsiminde başlaması
Zehirlenmeden şüphelenirseniz ilk yardım
NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:
- Ortamdan çıkın, temiz havaya çıkın. Pencere ve kapıları açın; ancak içeride oyalanmayın.
- Kaynağı durdurun. Güvenle yapabiliyorsanız soba, şofben ya da cihazı kapatın.
- 112'yi arayın. Kişinin bilinci bulanık, nefesi yetersiz ya da kendisi tepkisizse beklemeden yardım isteyin.
- Bilinci kapalı ama nefes alan kişiyi yan yatırarak (koma pozisyonu) hava yolunun açık kalmasını sağlayın; nefes almıyorsa 112'nin yönlendirmesiyle temel yaşam desteğine başlayın.
- Eve dönmeyin. NHS, cihaz yetkili bir teknik ekip tarafından kontrol edilmeden eve dönülmemesini önerir.
Hafif belirtileriniz olsa bile, zehirlenmeden şüpheleniyorsanız bir sağlık kuruluşuna başvurun. Zehirlenmeyle ilgili danışmanlık için 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi hattından da bilgi alınabilir; ancak acil belirtilerde ilk aranacak numara 112'dir.
Hastanede tanı nasıl konur?
NHS'e göre hastanede kandaki karbonmonoksit düzeyini ölçen testler yapılır. Bu test, kanda karbonmonoksitle bağlanmış hemoglobin miktarını (karboksihemoglobin) gösterir. Hekim, test sonucunu belirtiler ve maruziyet öyküsüyle (hangi ortamda, ne kadar süre kalındığı, evde başka etkilenen olup olmadığı) birlikte değerlendirir.
MedlinePlus'a göre acil serviste şunlar da yapılabilir:
- Nabız, tansiyon, solunum sayısı ve vücut ısısının izlenmesi
- Kan ve idrar testleri
- Akciğer grafisi
- Kalbin etkilenip etkilenmediğini görmek için EKG
Bu konuda
Karbonmonoksit zehirlenmesi konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tedavi nasıl yapılır?
Oksijen tedavisi
NHS'e göre zehirlenmeden şüphelenilen kişi hastanede tedavi edilir ve temel tedavi maske aracılığıyla oksijen verilmesidir. MedlinePlus, ağır durumlarda solunum desteği gerekebileceğini, gerekirse ağızdan nefes borusuna tüp yerleştirilerek solunum makinesine bağlanılabileceğini belirtir. Damar yoluyla sıvı ve belirtileri hafifletmeye yönelik ilaçlar da verilebilir.
Hiperbarik oksijen tedavisi
MedlinePlus, bazı hastalarda hiperbarik oksijen tedavisinin kullanılabileceğini belirtir. Bu tedavide kişi, özel bir basınç odasında normal atmosfer basıncından daha yüksek basınç altında oksijen solur. Hangi hastaya bu tedavinin uygulanacağına; zehirlenmenin ağırlığı, bilinç kaybı olup olmadığı, gebelik ve diğer etkenler göz önünde bulundurularak hekim karar verir. Ayrıntılar için hiperbarik oksijen tedavisi işlem sayfasına bakabilirsiniz.
Kimler daha fazla risk altında?
Karbonmonoksit ortamdaki herkesi etkiler. CDC'ye göre bazı gruplar daha kolay ve daha ağır etkilenebilir:
- Bebekler ve küçük çocuklar: MedlinePlus, çocuklarda belirtilerin yetişkinlerden önce ve belirsiz işaretlerle ortaya çıkabileceğini belirtir.
- Yaşlılar
- Kronik kalp hastalığı, kansızlık (anemi) ya da solunum sorunları olanlar
- Uyuyan kişiler ve alkol ya da başka maddelerin etkisi altındakiler: CDC, bu kişilerin belirtileri fark edemeden ağır zehirlenme yaşayabileceğini vurgular. Bu nedenle yatak odalarına yakın bir karbonmonoksit dedektörü bulundurmak önerilir.
İyileşme ve geç dönem etkileri
MedlinePlus'a göre karbonmonoksit zehirlenmesi ölümcül olabilir ve iyileşme yavaş seyredebilir. Ağır zehirlenmelerde kalıcı beyin hasarı gelişebilir. MedlinePlus'ın belirttiği önemli noktalar şunlardır:
- Bazı kişilerde belirtiler düzeldikten sonra, bir-iki hafta içinde unutkanlık, dikkat güçlüğü, kişilik değişiklikleri ya da hareket bozuklukları gibi sorunlar yeniden ortaya çıkabilir.
- Zehirlenmeden iki hafta sonra zihinsel işlevlerde bozulma sürüyorsa, tam iyileşme olasılığı daha düşüktür.
Bu nedenle taburcu olduktan sonra da hekiminizin önerdiği kontrollere gitmeniz ve yeni ortaya çıkan unutkanlık, baş ağrısı ya da davranış değişikliklerini bildirmeniz önemlidir. Eve dönmeden önce zehirlenmeye yol açan cihazın yetkili bir teknik ekip tarafından kontrol edilmesi ve arızanın giderilmesi gerekir; aksi hâlde aynı ortamda yeniden zehirlenme yaşanabilir. Aynı evde yaşayan ve belirtisi olmayan kişilerin de değerlendirilmesi önerilebilir.
Zehirlenmeyi önlemek için temel önlemler
Karbonmonoksit zehirlenmesi büyük ölçüde önlenebilir bir durumdur. NHS, MedlinePlus ve CDC'nin önerileri şöyle özetlenebilir:
- Dedektör kullanın: Yakıtla çalışan cihaz bulunan odalara ve yatak odalarına yakın bir yere karbonmonoksit dedektörü takın; pillerini düzenli kontrol edin. MedlinePlus, evin her katında ve gazlı cihazların yakınında dedektör bulundurulmasını önerir.
- Düzenli bakım yaptırın: Soba, kombi, şofben ve bacaların her yıl, özellikle ısıtma mevsimi başlamadan önce yetkili kişilerce kontrol ettirilmesi önerilir.
- Havalandırmayı kapatmayın: Cihazların bulunduğu odalarda havalandırma açıklıklarını tıkamayın; şofbenli banyoları havasız bırakmayın.
- Kapalı alanda yakıt yakmayın: CDC, mangal kömürünün ve taşınabilir gaz ocaklarının kapalı alanda kullanılmamasını, jeneratörlerin ev içinde çalıştırılmamasını önerir.
- Araç egzozuna dikkat edin: Kapalı garajda motoru çalışır durumda bırakmayın; egzoz sistemini düzenli kontrol ettirin.
- Şüphede cihazı kullanmayın: NHS, zehirlenmeden şüphelenildiğinde cihazın kullanımının durdurulmasını ve yetkili bir ekip tarafından kontrol edilmeden yeniden kullanılmamasını önerir. Belirtilerin yalnız evdeyken ortaya çıkması da bir uyarı işareti olarak değerlendirilmelidir.
Soba ve şofbenlerle ilgili ayrıntılı kontrol listesi için korunma yazısına bakabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Bilinç kaybı ya da kişinin uyandırılamaması
- Nefes almada güçlük
- Bilinç bulanıklığı, anlamsız konuşma
- Göğüs ağrısı
- Havale (nöbet)
- Belirgin halsizlik, ayakta duramama
Aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun:
- Evde soba, şofben, kombi ya da başka yakıtlı cihaz kullanılırken baş ağrısı, baş dönmesi veya bulantı başladıysa
- Aynı evde birden fazla kişide benzer belirtiler varsa
- Gebeyseniz, kalp ya da akciğer hastalığınız varsa ve karbonmonoksite maruz kaldığınızı düşünüyorsanız
- Bir bebek ya da küçük çocuk etkilenmiş olabilirse
Hekiminize danışın:
- Zehirlenmeden sonraki günlerde ve haftalarda unutkanlık, dikkat güçlüğü, kişilik değişikliği ya da hareket sorunları ortaya çıkarsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Karbonmonoksit kokusundan anlaşılır mı?
Hayır. NHS'e göre karbonmonoksit renksiz ve kokusuzdur. NHS ve CDC, yakıtlı cihaz kullanılan evlerde karbonmonoksit dedektörü bulundurulmasını ve ısıtma sistemlerinin her yıl yetkili kişilerce kontrol ettirilmesini önerir.
Soba zehirlenmesinde ilk ne yapılmalı?
Önce kişi temiz havaya çıkarılmalı, mümkünse kaynak kapatılmalı ve 112 aranmalıdır. Ortama, cihaz kontrol edilmeden geri dönülmemelidir.
Karbonmonoksit zehirlenmesi tamamen geçer mi?
Hafif zehirlenmelerin çoğu tedaviyle düzelir. MedlinePlus'a göre ağır zehirlenmelerde iyileşme yavaş olabilir, kalıcı beyin hasarı gelişebilir ve bazı belirtiler bir-iki hafta sonra yeniden ortaya çıkabilir.
Karbonmonoksit dedektörü nereye takılmalı?
NHS, yakıtla çalışan cihaz bulunan odalara dedektör takılmasını önerir. CDC ise dedektörlerin uyunan odalara yakın yerleştirilmesini önerir. Dedektör, cihazların bakımının yerini tutmaz; her ikisi birlikte uygulanmalıdır.
Hiperbarik oksijen tedavisi herkese uygulanır mı?
Hayır. Hiperbarik oksijen, hekimin uygun gördüğü bazı hastalarda kullanılan bir tedavidir. Karar; zehirlenmenin ağırlığına, belirtilere ve kişinin durumuna göre verilir.
Karbonmonoksit zehirlenmesi için hangi doktora gidilir?
Şüphelenildiğinde ilk başvuru yeri acil servistir. Hiperbarik oksijen tedavisini sualtı hekimliği ve hiperbarik tıp uzmanları uygular. Geç dönemde ortaya çıkan unutkanlık veya hareket sorunlarında nöroloji uzmanı değerlendirme yapabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
