Sporcu sağlık değerlendirmesi: muayene, kalp kontrolü ve spor raporu

Sporcu sağlık değerlendirmesi nedir?

Bu muayene, düzenli check-up'a benzer; ancak sporla ilgili ek sorular ve kontroller içerir. MedlinePlus, değerlendirmenin şu amaçlarla yapıldığını belirtir:

• Kişinin genel olarak sağlıklı olup olmadığını anlamak
• Vücudun gelişim ve olgunlaşma düzeyini değerlendirmek
• Fiziksel uygunluğu (kondisyonu) ölçmek
• Mevcut sakatlıkları öğrenmek
• Yaralanma riskini artırabilecek ya da egzersiz sırasında kalp sorunu olasılığını yükseltebilecek doğuştan durumları saptamak

Muayene özellikle akciğer, kalp, kemik ve eklem sağlığına odaklanır. MedlinePlus, bu değerlendirmenin düzenli sağlık bakımının ya da rutin kontrollerin yerini tutmadığını vurgular.

Spor raporu ile ilişkisi

MedlinePlus'a göre ABD'de eyaletlerin çoğu, çocuk ve gençlerin spor yapabilmesi için bu muayeneyi şart koşar. Türkiye'de hangi durumda, hangi belgenin ve hangi hekimden istendiğini kulübünüzden, okulunuzdan ya da ilgili federasyondan öğrenin. Rapor türleri hakkında genel bilgi için Sağlık raporu türleri yazısına bakabilirsiniz.

Kimler için önemlidir?

Kaynaklara göre değerlendirme özellikle şu durumlarda önem kazanır:

• Yeni bir spora ya da sezona başlarken: MedlinePlus, muayenenin yeni bir spora ya da spor sezonuna başlamanın tıbbi açıdan güvenli olup olmadığını anlamak için yapıldığını belirtir.
• Örgütlü spor yapmayan çocuklarda da: HealthyChildren.org'a göre beden eğitimi dersleri ve serbest zaman etkinlikleri de bol egzersiz içerdiği için, örgütlü spor yapmayan çocuklarda da bu muayene önemlidir.
• Bilinen bir hastalığı olanlar: MedlinePlus'a göre hekim, süregen bir hastalıkla sporun nasıl güvenle yapılabileceği konusunda öneri verebilir; örneğin astımı olan birinin spor sırasında daha iyi kontrol için ilacının değiştirilmesi gerekebilir.
• Egzersiz sırasında olağan dışı belirtiler yaşayanlar
• Ailesinde açıklanamayan ani ölüm ya da kalıtsal kalp hastalığı bulunanlar

Muayeneye nasıl hazırlanılır?

MedlinePlus'a göre size bir sağlık öyküsü formu verildiyse doldurup yanınızda getirin; verilmediyse şu bilgileri hazırlayın:

• Alerjileriniz ve geçirdiğiniz alerjik tepkiler
• Yaptırdığınız aşıların tarihleriyle birlikte listesi
• Reçeteli ve reçetesiz ilaçlarınız ile vitamin, mineral ve bitkisel ürünler gibi takviyelerin listesi
• Kontakt lens, diş aparatı, ortez kullanıp kullanmadığınız ve piercing'iniz olup olmadığı
• Geçirdiğiniz ve süren hastalıklar
• Beyin sarsıntısı, kırık ve çıkıklar dahil geçirdiğiniz yaralanmalar
• Hastane yatışları ve ameliyatlar
• Egzersiz sırasında bayıldığınız, başınızın döndüğü, göğüs ağrısı, sıcak çarpması ya da nefes darlığı yaşadığınız durumlar
• Egzersiz ya da sporla ilişkili ölümler dahil ailenizdeki hastalıklar
• Zaman içindeki kilo kaybı ya da artışı

HealthyChildren.org, çocuk, kardeş, anne-baba, teyze-hala-dayı-amca, yeğen, büyükanne-büyükbaba ve kuzenlerin kalp sağlığı öyküsünün toplanıp hekimle paylaşılmasını önerir. Soruları yanıtlarken belirtileri küçümsememek önemlidir: HealthyChildren.org'a göre ani kalp durması yaşayan bazı gençler daha önce nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bayılma gibi, hayati önemde olduğu düşünülmeyen belirtiler yaşamıştır.

Muayenede neler sorulur?

Sağlık öyküsü, değerlendirmenin en önemli parçasıdır. MedlinePlus'a göre hekim genellikle şu konuları sorar:

• Geçirilmiş ve mevcut hastalıklar
• Beyin sarsıntısı (konküzyon) ve kemik kırıkları dahil önceki yaralanmalar
• Egzersiz sırasında bayılma, baş dönmesi, göğüs ağrısı, sıcak çarpması ya da nefes almada güçlük yaşanıp yaşanmadığı
• Ailedeki hastalıklar; özellikle egzersiz veya sporla ilişkili ölümler
• Kullanılan ilaçlar, besin takviyeleri ve madde kullanımı
• Kızlarda ve kadınlarda adet öyküsü
• Beslenme alışkanlıkları ve kullanılan yardımcı araçlar (kontakt lens, ortez gibi)

Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) bilgilendirme sitesi HealthyChildren.org, aile öyküsünün ayrıntılı sorgulanmasının önemine dikkat çeker. Ailede 50 yaşından önce beklenmedik biçimde ölen yakınlar olması, ek değerlendirme gerektirebilecek bir işarettir. Muayeneye gitmeden önce aile büyüklerinizle bu konuyu konuşmanız yararlı olur.

Fizik muayenede neler yapılır?

MedlinePlus'a göre fizik muayene genellikle şunları içerir:

• Boy ve kilo ölçümü
• Tansiyon ve nabız ölçümü
• Görme muayenesi
• Kalp ve akciğerlerin dinlenmesi, karın muayenesi
• Kulak, burun ve boğaz muayenesi
• Eklemlerin, kas gücünün, esnekliğin ve duruşun değerlendirilmesi

MedlinePlus'a göre muayeneler hekimden hekime farklı yapılabilir, ancak her zaman sağlık öyküsü görüşmesi ve fizik muayene içerir. Hekim ayrıca spor yaparken yaralanmalardan nasıl korunacağınız konusunda öneriler verebilir.

Hangi testler istenebilir?

Değerlendirmenin temelini öykü ve muayene oluşturur. HealthyChildren.org'a göre şu risk etkenleri ek testleri gerektirir:

• Ailede, başka açıdan sağlıklı olan bir yakının 50 yaşından önce beklenmedik ya da açıklanamayan biçimde ani ölümü
• Ailede kalıtsal bir kalp kası ya da kalp elektrik sistemi hastalığı bulunması
• Egzersiz sırasında göğüs ağrısı
• Nedeni bilinmeyen anormal kalp hızı ya da ritmi
• Uyarı vermeden ya da egzersiz sırasında bayılma veya nöbet
• Ameliyatla düzeltilmiş olanlar dahil doğuştan kalp hastalığı

HealthyChildren.org'a göre elektrokardiyografi (EKG) ve kalp ultrasonu (ekokardiyografi) gibi testlerin tüm gençlere ya da tüm sporculara toplu tarama olarak uygulanması şu anda önerilmez; yanlış pozitif sonuçlar gereksiz kaygıya ve ek testlere yol açabilir ve bu testler her olayı yakalayamaz. Bunun yerine uyarı belirtilerinin ve risk etkenlerinin fark edilmesi, dikkatli öykü alınması ve yüksek riskli kişilerde kardiyoloji ile genetik değerlendirme öne çıkar. Hangi testin gerektiğine muayene eden hekim karar verir. Bkz. EKG nedir?

Sporda ani kalp durmasının nedenleri

Gençlerde ve sporcularda ani kalp durması seyrek görülür, ancak sonuçları ağır olduğu için değerlendirmenin önemli bir hedefidir. HealthyChildren.org'a göre başlıca nedenler şunlardır:

• Hipertrofik kardiyomiyopati: Kalp kasının olağandan kalın olması
• Koroner arter anomalileri: Kalbi besleyen damarların doğuştan farklı yerleşimi
• Elektriksel ritim bozuklukları: Uzun QT sendromu gibi kalıtsal ritim hastalıkları
• Miyokardit: Çoğunlukla bir enfeksiyon sonrası gelişen kalp kası iltihabı
• Marfan sendromu: Bağ dokusunu etkileyen kalıtsal bir hastalık
• Commotio cordis: Yapısal olarak sağlıklı bir kalpte, göğse alınan bir darbenin tetiklediği ani ritim bozukluğu

Uyarı belirtileri

HealthyChildren.org'a göre ani kalp durması yaşayan bazı gençlerde önceden nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bayılma gibi belirtiler görülmüş, bazılarında ise hiç belirti olmamıştır. Şu belirtiler tıbbi değerlendirme gerektirir:

• Egzersiz sırasında göğüs ağrısı
• Uyarı vermeden ya da egzersiz sırasında bayılma veya nöbet geçirme
• Nedeni bilinmeyen anormal kalp hızı ya da ritmi

Değerlendirmenin sonucu ne olabilir?

Muayenenin amacı, yeni bir spora ya da sezona başlamanın tıbbi açıdan güvenli olup olmadığını anlamaktır. Hekim gerekirse ek tetkik isteyebilir ya da sizi bir uzmana yönlendirebilir; HealthyChildren.org, doldurulan tarama formunun bir uzman görüşmesine gerek olup olmadığına karar vermeye yardımcı olduğunu belirtir. MedlinePlus'a göre hekim, süregen bir hastalıkla sporun nasıl güvenle yapılabileceği konusunda da öneri verebilir. Sonucu ve önerileri anlamadıysanız hekiminizden açıklama istemekten çekinmeyin.

Değerlendirme yalnızca o günkü durumu yansıtır. Yeni belirtiler ortaya çıkarsa bir sonraki sezonu beklemeden hekime başvurulmalıdır. Kişiye uygun antrenman planı için Egzersiz reçetesi yazısına da göz atabilirsiniz.

Acil durumlara hazırlık

HealthyChildren.org, ani kalp durmasında hayatta kalmanın büyük ölçüde hızlı müdahaleye bağlı olduğunu vurgular: acil yardımın hemen çağrılması, çevredekilerin kalp masajına başlaması ve otomatik eksternal defibrilatör (OED) kullanılması. AAP, toplumda temel yaşam desteği eğitiminin yaygınlaşmasını ve spor tesislerinin yakınında OED bulundurulmasını destekler.