Bayılma (senkop) neden olur? Ne yapılmalı, ne zaman tehlikeli?

Bayılma nedir, nasıl olur?

Beyin, sürekli ve yeterli kan akımına ihtiyaç duyar. Kalp hızı aniden yavaşladığında, kan basıncı (tansiyon) düştüğünde ya da kalp yeterince kan pompalayamadığında beyne giden kan kısa süreliğine azalır. MedlinePlus bayılmayı, beyne giden kan akımındaki bu düşüşe bağlı kısa süreli bilinç kaybı olarak tanımlar.

Kişi yere düştüğünde ya da yatar konuma geldiğinde kan beyne daha kolay ulaşır; bu nedenle bayılma çoğunlukla kısa sürer. Bayılma sonrası kısa bir süre halsizlik, sersemlik ya da bulantı hissedilebilir.

Bayılma; epilepsi nöbeti, düşük kan şekerine bağlı bilinç bulanıklığı ya da kafa travmasına bağlı bilinç kaybından farklıdır. Ancak tanık olan kişiler için bunları birbirinden ayırmak her zaman kolay değildir; bu nedenle olayın ayrıntıları hekim için çok değerlidir.

Bayılma neden olur?

NHS ve MedlinePlus bayılmanın nedenlerini şöyle sıralar:

Sık görülen ve çoğu zaman zararsız nedenler

• Uzun süre ayakta kalmak ya da sıcak, kalabalık ve havasız ortamda bulunmak
• Aniden ayağa kalkmak: Özellikle yatar ya da oturur konumdan hızla kalkınca tansiyon geçici olarak düşebilir. Bkz. Düşük tansiyon (hipotansiyon) nedir?
• Yeterince yememek ya da içmemek; sıvı kaybı (dehidratasyon)
• Duygusal tepkiler: Ani korku, şok, üzüntü, kan görmek ya da şiddetli ağrı
• Belirli tetikleyiciler: MedlinePlus şiddetli öksürüğü, tuvalette ıkınmayı ve idrar yapmayı sayar. Bu tür bayılmalara çoğunlukla vazovagal senkop denir; bu durumda bir sinir refleksi kalp hızını yavaşlatır ve damarları genişletir.
• Hızlı ve derin nefes alıp verme (hiperventilasyon)

Daha ciddi olabilecek nedenler

• Kalp hastalıkları ve ritim bozuklukları: Kalbin çok hızlı ya da çok yavaş atması beyne giden kanı azaltabilir. Bkz. Kalp ritim bozukluğu (aritmi)
• Düşük kan şekeri (hipoglisemi)
• İlaçlar: MedlinePlus kaygı ve depresyon tedavisinde kullanılan bazı ilaçları ve tansiyon ilaçlarını sayar.
• Alkol ve uyuşturucu madde kullanımı

Kimler daha dikkatli olmalı?

MedlinePlus, bazı kişilerde bayılmanın daha ciddi bir nedene bağlı olabileceğini ve bu kişilerin vakit kaybetmeden değerlendirilmesi gerektiğini belirtir:

• 50 yaşın üzerindeki kişiler
• Diyabet hastaları; bu kişilerde bayılmanın ardında düşük kan şekeri olabilir
• Gebeler
• Bilinen bir kalp hastalığı ya da ritim bozukluğu olanlar

Bu gruplardaki kişilerde bayılmayı "basit bir tansiyon düşmesi" diye geçiştirmemek, nedenin araştırılması açısından önemlidir. Gençlerde de egzersiz sırasında ortaya çıkan ya da ailede genç yaşta ani ölüm öyküsü bulunan bayılmalar dikkatle değerlendirilmelidir.

Bayılmadan önce hangi belirtiler olur?

Bayılma çoğu zaman birkaç saniye ile birkaç dakika süren uyarı belirtileriyle başlar. NHS'e göre bu belirtiler şunlardır:

• Baş dönmesi, sersemlik
• Terleme
• Sıcaklık hissi
• Bulantı
• Görmede bulanıklaşma ya da kararma

Bu belirtileri fark etmek, düşmeden önce önlem almanızı sağlayabilir. Uyarı belirtisi olmadan, aniden ve özellikle efor sırasında ya da yatarken olan bayılmalar ise kalp kaynaklı bir nedeni düşündürebilir ve acil değerlendirme gerektirir.

Bayılacak gibi hissederseniz ne yapmalısınız?

NHS şu adımları önerir:

• Hemen uzanın ve bacaklarınızı bir yastık, sandalye ya da duvar yardımıyla yukarı kaldırın.
• Uzanamıyorsanız oturun ve başınızı dizlerinizin arasına doğru eğin.
• Kendinizi daha iyi hissedince su için.
• Ayaktaysanız ve oturamıyorsanız bacaklarınızı çaprazlayıp sıkmak ya da yumruklarınızı sıkmak, bayılmayı önlemeye yardımcı olabilir.

Kendinizi tamamen iyi hissetmeden hızla ayağa kalkmayın; yeniden bayılabilirsiniz.

Bayılan birine nasıl yardım edilir?

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

1. Yanıt verip vermediğini kontrol edin: Omzuna hafifçe dokunun ve sesli seslenin.
2. Yardım isteyin ve gerekirse 112'yi arayın.
3. Hava yolunu açın: Bir elinizi alnına koyup başını hafifçe geriye yatırın ve diğer elinizle çenesini kaldırın.
4. Nefes alıp almadığını kontrol edin: NHS'e göre en az 10 saniye boyunca göğüs hareketlerine bakın, nefes sesini dinleyin.
5. Normal nefes alıyorsa: Sırt üstü yatırın ve bacaklarını kalp seviyesinden yukarıya kaldırın. MedlinePlus yaklaşık 30 santimetre yükseltmeyi önerir. NHS, gebelerin ise sırt üstü değil yan yatırılması gerektiğini belirtir.
6. Sıkan giysileri gevşetin. Kusuyorsa boğulmaması için yan çevirin.
7. Normal nefes almıyorsa: 112'yi arayın ve görevlinin yönlendirmesiyle hemen kalp masajına başlayın.

NHS'e göre bayılan kişi çoğunlukla kısa süre içinde kendine gelir. MedlinePlus, kişinin kendine geldikten sonra serin ve sessiz bir yerde 10–15 dakika kadar uzanmaya devam etmesini önerir. Yaralanma şüphesi varsa kişiyi gereksiz yere hareket ettirmeyin ve yalnız bırakmayın.

Hekim neleri değerlendirir?

NHS, bir kez bile bayılan herkesin hekime başvurmasını önerir. Muayenede hekim şu soruları sorabilir:

• Bayılma sırasında ne yapıyordunuz (ayakta mıydınız, efor mu yapıyordunuz, yatıyor muydunuz)?
• Öncesinde baş dönmesi, terleme, çarpıntı ya da göğüs ağrısı oldu mu?
• Ne kadar süre baygın kaldınız? Kasılma, dil ısırma ya da idrar kaçırma oldu mu?
• Kullandığınız ilaçlar neler? Ailenizde genç yaşta ani ölüm öyküsü var mı?

Olayı gören biri varsa onun anlattıkları da çok değerlidir. MedlinePlus'a göre hekim kalp, akciğer ve sinir sistemi muayenesi yapar ve şu testleri isteyebilir:

• Kan testleri: Kansızlık, kan şekeri ve elektrolitler gibi değerler
• EKG: Kalp ritmini değerlendirmek için. Bkz. EKG nedir?
• Ekokardiyografi: Kalbin yapısını ve kapaklarını incelemek için
• Göğüs röntgeni

Gerekirse ek incelemeler planlanabilir. Ritim holteri, ara sıra ortaya çıkan ritim bozukluklarını yakalamak için kalp ritmini uzun süre kaydeder. Tilt masası testinde ise kişi bir masaya bağlanarak yatar konumdan dik konuma getirilir ve bu sırada tansiyon ile kalp hızı izlenir; böylece duruş değişikliğiyle ortaya çıkan bayılma eğilimi değerlendirilebilir.

Bayılmayı önlemek için neler yapılabilir?

NHS ve MedlinePlus'ın önerilerinden yola çıkarak:

• Yatar ya da oturur konumdan yavaş kalkın; önce bir süre yatağın kenarında oturun.
• Gün boyunca yeterli sıvı alın ve öğün atlamayın.
• Çok sıcak, kalabalık ve havasız ortamlarda uzun süre ayakta kalmaktan kaçının.
• Kendi tetikleyicilerinizi (kan görmek, iğne, uzun süre ayakta kalmak gibi) tanıyın ve mümkünse bunlardan kaçının.
• MedlinePlus'ın önerisiyle, kan alınırken bayılma eğiliminiz varsa bunu işlem öncesinde sağlık çalışanına söyleyin; işlemin yatarak yapılmasını isteyin.
• İlaçlarınızın bayılmaya yol açıp açmadığından şüpheleniyorsanız ilacı kendiniz bırakmadan hekiminize danışın.

Sık bayılıyorsanız ya da nedeni henüz araştırılıyorsa, araç kullanmanın sizin ve başkalarının güvenliği açısından uygun olup olmadığını hekiminizle konuşun. NHS de bu dönemde araç kullanmamayı önerir.