Kalp ritim bozukluğu (aritmi) nedir? Türleri, belirtileri, tedavisi

Kalbin ritmi nasıl oluşur?

MedlinePlus'a göre kalp, kanı akciğerlere ve vücudun geri kalanına gönderen bir pompadır ve düzenli kasılabilmesi için bir elektrik sistemine sahiptir. Kalbe kasılma sinyali veren elektrik uyarısı, sinüs düğümü (SA düğümü) adı verilen ve kalbin doğal "pili" sayılan bölgeden başlar. Sinyal buradan çıkarak kalp boyunca belirli bir elektrik yolu izler. Farklı sinir mesajları kalbin daha yavaş ya da daha hızlı atmasını sağlar. NHLBI'a göre ritim bozuklukları kalbin üst odacıkları olan kulakçıklarda (atriyumlar) ya da alt odacıkları olan karıncıklarda (ventriküller) ortaya çıkabilir.

MedlinePlus'a göre ritim bozuklukları kalbin elektrik iletim sistemindeki sorunlardan kaynaklanır: Olağan dışı ek sinyaller oluşabilir, elektrik sinyalleri engellenebilir ya da yavaşlayabilir veya sinyaller kalpte yeni ya da farklı yollar izleyebilir.

Aritmi türleri nelerdir?

NHLBI ve MedlinePlus aritmileri başlıca şu gruplara ayırır:

Hıza bağlı ritim bozuklukları

• Taşikardi (hızlı kalp atışı): NHLBI'a göre dinlenme hâlinde kalp hızının dakikada 100 atımın üzerinde olmasıdır. Bkz. Hızlı kalp atışı (taşikardi)
• Bradikardi (yavaş kalp atışı): Dinlenme hâlinde kalp hızının dakikada 60 atımın altında olmasıdır. Düzenli spor yapan bazı kişilerde yavaş nabız olağan olabilir.

Erken atımlar (ekstrasistol)

NHLBI'a göre atma sinyali olması gerekenden erken geldiğinde erken ya da ek bir atım oluşur. Bunun ardından kısa bir duraklama ve kalp olağan ritmine dönerken daha güçlü bir atım gelir; kişi bunu kalbinin bir atımı atlamış gibi hissedebilir. NHLBI'a göre bu sık görülen bir ritim bozukluğu türüdür ve başka ritim bozukluklarına yol açabilir.

Kulakçık kaynaklı (supraventriküler) aritmiler

• Atriyal fibrilasyon: NHLBI'a göre en sık görülen ritim bozukluğudur. Kalbin dakikada 400'ün üzerinde atmasına yol açar ve kalbin üst ve alt odacıkları gerektiği gibi birlikte çalışmaz; bu durumda alt odacıklar tam dolmaz ve akciğerlere ve vücuda yeterli kan pompalayamaz. Bkz. Atriyal fibrilasyon nedir?
• Atriyal flutter: NHLBI'a göre kulakçıkların dakikada 250–350 kez atmasına yol açabilir; kulakçıklara atma sinyali veren uyarı hasarlı ya da iz dokusu tarafından engellenebilir ve üst ve alt odacıklar farklı hızlarda atabilir.
• Paroksismal supraventriküler taşikardi (PSVT): NHLBI'a göre üst odacıklarda başlayıp alt odacıklara ilerleyen elektrik sinyallerindeki bir sorun nedeniyle ek atımlara yol açar; aniden başlar ve aniden biter. Yoğun fiziksel etkinlik sırasında ortaya çıkabilir, genellikle tehlikeli değildir ve sıklıkla gençlerde görülür.

Karıncık kaynaklı (ventriküler) aritmiler

NHLBI'a göre karıncık kaynaklı ritim bozuklukları çok tehlikeli olabilir ve genellikle hemen tıbbi bakım gerektirir.

• Ventriküler taşikardi: Karıncıkların hızlı ve düzenli şekilde atmasıdır; yalnızca birkaç saniye ya da çok daha uzun sürebilir. NHLBI'a göre birkaç saniyeden uzun sürerse ventriküler fibrilasyon gibi daha ciddi ritim bozukluklarına yol açabilir.
• Ventriküler fibrilasyon: Elektrik sinyalleri karıncıkların olağan şekilde kan pompalamak yerine titreşmesine yol açar. NHLBI'a göre karıncıklar vücuda kan pompalayamadığında dakikalar içinde kalp durması ve ölüm gerçekleşebilir.

İleti bozuklukları

MedlinePlus, kalp bloğunu (atriyoventriküler blok) ve hasta sinüs sendromunu da sık görülen ritim bozuklukları arasında sayar. MedlinePlus'ın listesinde ayrıca AV nodal reentran taşikardi, multifokal atriyal taşikardi ve Wolff-Parkinson-White sendromu da yer alır.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'a göre ritim bozukluğu sürekli olabilir ya da gelip geçebilir; kişi ritim bozukluğu sırasında belirti hissedebilir ya da hissetmeyebilir, bazen belirtiler yalnızca daha hareketliyken fark edilir. Belirtiler çok hafif olabileceği gibi ağır, hatta hayatı tehdit edici de olabilir. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı yakınmalar şunlardır:

• Kalbin hızlı, güçlü ya da düzensiz attığını hissetmek (çarpıntı)
• Kalbin teklemesi, atlaması ya da çırpınması hissi; NHS'e göre bu his birkaç saniye ile birkaç dakika sürebilir
• Nefes darlığı
• Baş dönmesi, sersemlik
• Bayılma ya da bayılacak gibi olma
• Göğüs ağrısı ya da göğüste rahatsızlık
• Yorgunluk
• MedlinePlus'a göre solukluk ve terleme

NHS, bu belirtilerin bulunmasının mutlaka bir ritim bozukluğunuz olduğu anlamına gelmediğini belirtir.

Çarpıntının ritim bozukluğu dışındaki nedenleri için bkz. Çarpıntı neden olur?

Nedenleri ve tetikleyiciler

NHS ve MedlinePlus'a göre ritim bozukluklarının başlıca nedenleri ve tetikleyicileri şunlardır:

Kalp hastalıkları:

• Yüksek tansiyon
• Koroner arter hastalığı ve geçirilmiş kalp krizi
• Kalp kapak hastalıkları
• Kalp yetmezliği
• Doğuştan kalp hastalıkları
• Atriyal fibrilasyon ya da supraventriküler taşikardi gibi bir ritim hastalığı; NHS'e göre Wolff-Parkinson-White sendromu da ritim sorunlarına yol açabilir

Diğer hastalıklar ve durumlar:

• MedlinePlus'a göre tiroid bezinin aşırı çalışması
• Kanda potasyum, magnezyum gibi maddelerin olağan dışı düzeyleri
• Virüsler (NHS)
• NHLBI tedaviyle ilgili sayfasında uyku apnesini de ele alınması gereken nedenler arasında sayar

Yaşam tarzı ve maddeler:

• Kafein, alkol ve sigara (nikotin)
• Uyuşturucu ve uyarıcı maddeler
• Bazı ilaçlar

Nasıl teşhis edilir?

MedlinePlus'a göre hekim kalbinizi stetoskopla dinler ve nabzınızı yoklar; tansiyonunuz düşük, normal ya da rahatsızlığa bağlı olarak yüksek olabilir. Hekim yakınmalarınızın ne zaman başladığını ve ne kadar sürdüğünü de soracaktır. MedlinePlus'a göre başlıca testler şunlardır:

• EKG (elektrokardiyografi): İlk yapılan testtir. Bkz. EKG nedir?
• Ritim holteri: Kalp ritmini 24 saat ya da daha uzun süre kaydedip saklayan, üzerinizde taşıdığınız bir cihazdır.
• Olay kaydedici (event monitor ya da loop recorder): 2 hafta ya da daha uzun süre takılır; olağan dışı bir ritim hissettiğinizde kalp ritminizi kaydedersiniz. Başka uzun süreli izlem seçenekleri de vardır.
• Ekokardiyografi: Bazen kalbin büyüklüğünü ya da yapısını incelemek için istenir.
• Koroner anjiyografi: Seçilmiş durumlarda kalp damarlarındaki kan akışını görmek için yapılabilir.
• Elektrofizyolojik çalışma (EPS): Bazen kalbin elektrik sistemine daha yakından bakmak için yapılan özel bir testtir.

Tedavi seçenekleri

NHS'e göre ritim bozukluğu olan birçok kişi tedaviye ihtiyaç duymaz ya da yalnızca düzenli izlenir. Tedavi gerektiğinde seçenekler ritim bozukluğunun türüne, belirtilere ve altta yatan kalp hastalığına göre hekim tarafından belirlenir.

İlaçlar

NHLBI, hızlı kalp atışında kullanılan ilaç grupları arasında beta blokerleri, kalsiyum kanal blokerlerini, potasyum ve sodyum kanal blokerlerini ve atriyal fibrilasyonda kullanılan bazı ilaçları sayar; bu ilaçların her birinin kendine özgü yan etkileri olabilir. Yavaş kalp atışında kullanılan bazı ilaçlar acil sağlık ekiplerince ya da acil serviste verilebilir. NHLBI ayrıca ritim ilaçlarının dozu fazla olduğunda ritim bozukluğunu kötüleştirebileceğini, bunun kadınlarda erkeklere göre daha sık görüldüğünü hatırlatır; belirtileriniz kötüleşirse hekiminizle konuşun. MedlinePlus'a göre ritim düzenleyici ilaçlar ritim bozukluğunun yinelemesini önlemek ya da kalp hızının çok hızlı veya çok yavaş olmasını engellemek için kullanılabilir; bu ilaçları hekiminizle konuşmadan bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin.

Vagal manevralar

NHLBI'a göre vagal manevralar kalp hızını yavaşlatmaya yardımcı olabilecek gevşeme teknikleridir: öksürmek ya da öğürmek, nefesi tutup ıkınmak (Valsalva manevrası), uzanmak ya da buz gibi soğuk suya batırılmış bir havluyu yüze koymak. NHLBI, bu teknikleri sağlık ekibinizin size gösterebileceğini belirtir; bu yöntemleri yalnızca hekiminiz önerdiyse ve size nasıl uygulanacağını gösterdiyse kullanın.

Kardiyoversiyon

NHLBI'a göre dışarıdan verilen elektrik şoklarıyla olağan kalp ritminin yeniden sağlanmasıdır. Planlı işlemde koldaki damar yolundan anestezi verilerek kişi uyutulur, göğse ve gerekirse sırta elektrotlar yerleştirilir ve kalbe bir ya da birkaç kısa, düşük enerjili şok verilir; kişi şokları hissetmez. Nadir de olsa işlem hayatı tehdit eden ritim bozukluklarına yol açabilir ya da kalpten kopan bir pıhtı inmeye neden olabilir; işlemden önce ve sonra pıhtı önleyici ilaç kullanmak bu riski azaltabilir.

Kateter ablasyonu

NHLBI'a göre hastanede, damarlar içinden kalbe ilerletilen ince ve esnek tüplerle (kateter) yapılır. Bazı kateterler olağan dışı atımların kaynağını kaydedip bulur; özel bir kateterin ucundan küçük kalp dokusu bölgesine radyofrekans dalgaları, aşırı soğuk ya da lazer ışığı gönderilerek bir iz oluşturulur ve bu iz, olağan dışı elektrik sinyallerinin düzensiz atıma yol açmasını engeller. NHLBI'a göre işlemin kanama, enfeksiyon, damar ya da kalp hasarı, ritim bozuklukları ve pıhtı gibi riskleri vardır; gebe olabilecek kişilerin bunu ekibe söylemesi gerekir.

Kalp pili ve ICD

• Kalp pili: NHLBI'a göre kalbin olağan hız ve ritimde atmasına yardımcı olmak için elektrik uyarıları gönderen küçük bir cihazdır; geçici ya da kalıcı olabilir. MedlinePlus'a göre kalıcı kalp pili kalbin çok yavaş attığını algılayıp kalbin doğru hızda atmasını sağlayan sinyal gönderir.
• ICD (implante edilebilir kardiyoverter defibrilatör): MedlinePlus'a göre ani kalp ölümü riski yüksek kişilere yerleştirilir. NHLBI'a göre defibrilatörler kalbe elektrik atımı ya da şok göndererek olağan kalp atışını yeniden sağlar; ameliyatla vücudun içine yerleştirilir.

Altta yatan nedenlerin tedavisi

NHLBI'a göre hekiminiz elektrolit düzeylerindeki bir sorun, yüksek tansiyon, kalp hastalığı, uyku apnesi ya da tiroid hastalığı gibi nedenlerin yönetimini sizinle konuşabilir; düşük magnezyum ya da potasyum düzeyleri takviyelerle tedavi edilebilir. MedlinePlus'a göre göğüs ağrısı (anjina) ya da kalp yetmezliğinin daha iyi tedavi edilmesi de ritim bozukluğu olasılığını azaltabilir.

Olası komplikasyonlar ve korunma

NHLBI'a göre ventriküler fibrilasyon dakikalar içinde kalp durmasına ve ölüme yol açabilir; atriyal fibrilasyonda ise alt odacıklar tam dolmadığı için vücuda yeterli kan pompalanamayabilir. MedlinePlus, sonucun ritim bozukluğunun türüne ve koroner arter hastalığı, kalp yetmezliği ya da kalp kapak hastalığı olup olmamasına bağlı olduğunu belirtir.

MedlinePlus'a göre koroner arter hastalığını önlemeye yönelik adımlar ritim bozukluğu gelişme olasılığını azaltabilir. NHLBI de ritim bozukluğunu kötüleştirebilecek yüksek tansiyon ve diğer kalp hastalıkları riskini azaltmak için sağlıklı yaşam tarzı değişiklikleri yapmanız gerekebileceğini belirtir. Kaynaklardaki tetikleyicilere göre:

• Sigara içmeyin; NHS ve MedlinePlus sigarayı (nikotin) nedenler arasında sayar.
• Alkol, kafein ve uyuşturucu ya da uyarıcı maddeler de ritim bozukluğuna yol açabilir; çarpıntınızı tetiklediğini fark ettiğiniz içeceklerden kaçının.
• Tansiyonunuzun ve var olan kalp hastalıklarınızın kontrolü için hekiminizin önerilerine uyun.
• Size reçete edilen ilaçları düzenli kullanın; bazı ilaçlar da ritim bozukluğuna yol açabildiği için yeni bir ilaç ya da takviye başlamadan önce hekiminize danışın.

Genel öneriler için bkz. Kalp sağlığı için yaşam tarzı önerileri

Ritim bozukluğuyla günlük yaşam

NHS'e göre ritim bozukluğu olan birçok kişi hiç tedaviye ihtiyaç duymaz ya da yalnızca düzenli kontrollere gider. Günlük yaşamda şunlar yardımcı olabilir:

• Belirtilerinizi not edin: Çarpıntı ya da baş dönmesi ataklarının tarihini, süresini ve o sırada ne yaptığınızı not etmek, yakınmalarınızı hekiminize anlatmanızı kolaylaştırabilir.
• Nabzınızı ölçmeyi öğrenin: NHLBI'a göre işaret ve orta parmağınızı herhangi bir kolunuzun bilek iç yüzünde, başparmağın altındaki atardamarın üzerine hafifçe koyun; 30 saniye boyunca hissettiğiniz atımları sayıp iki ile çarparak dakikadaki nabzınızı bulabilirsiniz.
• Tetikleyicilerinizi tanıyın: Kafein, alkol ya da sigara sonrasında ataklarınız artıyorsa bunları azaltmayı deneyin.
• İlaçlarınızı düzenli kullanın: MedlinePlus'a göre ritim ilaçlarını hekiminizle konuşmadan bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin; başka bir ilaç ya da takviye başlamadan önce hekiminize veya eczacınıza danışın.
• Cihaz taşıyorsanız: NHLBI'a göre defibrilatörle yaşamaya alışmak zaman ve çaba gerektirebilir; olası risk ve komplikasyonlardan haberdar olmak önemlidir. Cihaz kontrollerinizi aksatmayın.

NHLBI'a göre bazı akıllı saatler ya da telefon uygulamaları dinlenme hâlindeki kalp hızınızı öğrenmenize yardımcı olabilir. Cihazınız bir uyarı verdiyse ya da belirtileriniz varsa hekiminize danışın.