Kısaca
Liken planus, deride ve ağız içi, genital bölge gibi mukozalarda görülen, bağışıklık sistemiyle ilişkili süregen iltihabi bir hastalıktır. NHS'e göre deride kollarda, bacaklarda ya da gövdede parlak, kabarık, mor-kırmızı lekeler şeklinde görülür ve kaşıntı yapabilir; ağızda ise yanaklarda, dilde ya da diş etlerinde beyaz lekeler ve çizgilere, yemek yerken yanma ve batmaya yol açabilir. Liken planus bulaşıcı değildir. NHS'e göre deri tutulumu çoğunlukla 9–18 ay içinde geçer; ağız içindeki liken ise yıllarca sürebilir. Tedavide kortizonlu kremler, ağız gargaraları ve spreyleri, ağır durumlarda tablet tedavileri ya da ışık tedavisi kullanılabilir. Ağızdaki geçmeyen yaralar düzenli izlenmelidir.
Liken planus nedir?
DermNet liken planusu, deriyi ve mukozaları etkileyen ve farklı biçimlerde görülebilen kronik bir iltihabi hastalık olarak tanımlar. DermNet'e göre hastalık, bağışıklık sistemindeki T hücrelerinin deride ve mukozada henüz tam olarak tanımlanamamış bazı yapılara saldırmasıyla ortaya çıkar; bu nedenle otoimmün (bağışıklık sisteminin kendi dokularına yönelmesiyle seyreden) bir hastalık olarak kabul edilir.
NHS, liken planusun bulaşıcı olmadığını ve döküntü geçtikten sonra genellikle tekrarlamadığını belirtir.
Kimlerde görülür?
DermNet'e göre liken planus dünya genelinde nüfusun yaklaşık yüzde 1'ini etkiler ve çoğunlukla 30–60 yaş arasındaki yetişkinlerde görülür. DermNet'e göre hastaların yaklaşık yarısında ağız tutulumu, yaklaşık yüzde 10'unda tırnak tutulumu vardır. Ağız tutulumu kadınlarda daha sıktır.
Belirtileri
NHS ve DermNet'in tarif ettiği belirtiler etkilenen bölgeye göre değişir.
Deride
- NHS'e göre kollarda, bacaklarda ya da gövdede kümeler hâlinde parlak, kabarık, mor-kırmızı lekeler
- DermNet'e göre düz yüzeyli, köşeli kabarıklıklar; üzerlerinde ince beyaz çizgiler (Wickham çizgileri) görülebilir
- Kaşıntı; şiddeti kişiden kişiye değişir
- DermNet'e göre en sık el bilekleri, bel ve ayak bilekleri tutulur
- İyileşme döneminde lekelerin yerinde kahverengi renk değişiklikleri kalabilir
DermNet'e göre liken planus sıklıkla deride kaşınan ya da yaralanan yerlerde, örneğin bir çizik boyunca ortaya çıkar. Bu duruma Koebner fenomeni denir.
Ağızda (oral liken planus)
- NHS'e göre yanaklarda, dilde ya da diş etlerinde beyaz lekeler
- DermNet'e göre çoğunlukla ağrı yapmayan beyaz, dantel gibi çizgiler; bazı kişilerde ağrılı yaralar ya da diş eti iltihabı
- NHS'e göre özellikle yemek yerken ve içerken yanma ve batma
Genital bölgede
- NHS'e göre kadınlarda vulvada ağrılı kırmızı lekeler, erkeklerde penis üzerinde halka şeklinde mor ya da beyaz lekeler
- DermNet'e göre kadınlarda yaralar ve iz dokusu gelişebilir
Tırnaklarda ve saçlı deride
- NHS ve DermNet'e göre tırnaklarda incelme, pürüzlenme ve oluklar; ağır durumlarda tırnak kaybı
- NHS'e göre saçlı deride kel alanlar; DermNet'e göre saçlı deri tutulumu kıl köklerini kalıcı olarak yok ederek iz bırakan saç kaybına yol açabilir
Liken planus neden olur?
Liken planusun nedeni tam olarak bilinmemektedir. DermNet'e göre bağışıklık sisteminin yanı sıra şu etkenler rol oynayabilir:
- Genetik yatkınlık
- Fiziksel ya da duygusal stres
- Deri yaralanmaları
- Hepatit C gibi bazı viral enfeksiyonlar. Bkz. Hepatit C nedir?
- Temas alerjisi; örneğin ağız içi liken planusta metal dolgulara karşı alerji (nadir)
- Bazı ilaçlar; DermNet'e göre ilaçlara bağlı liken planus benzeri döküntüler, ilaç bırakıldıktan sonra yavaş yavaş geriler
İlacınızın döküntüye yol açtığından şüpheleniyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın; hekiminize danışın.
Liken planusla karışabilen durumlar
Liken planusun görünümü bazı başka hastalıklara benzeyebilir. Hekim değerlendirme sırasında şu durumları ayırt etmeye çalışır:
- Sedef hastalığı: NHS'e göre genellikle dirsek ya da dizlerde kırmızı, pullu, kabuklu lekelerle seyreder. Bkz. Sedef hastalığı
- Pitriyazis rozea: NHS'e göre gövdede kabarık, kırmızı, pullu lekelere yol açar.
- Liken skleroz: NHS'e göre vulvada kaşıntı ve beyaz lekelerle görülebilir.
- Mantar enfeksiyonu (halka şeklinde): NHS'e göre vücudun herhangi bir yerinde halka biçiminde kırmızı bir leke yapar.
- Egzama: NHS'e göre kaşıntılı, kuru, çatlak, ağrılı ve kırmızı deriyle seyreder.
- İlaçlara bağlı döküntüler: DermNet'e göre bazı ilaçlar liken planusa benzeyen döküntülere yol açabilir.
- Ağızda başka hastalıklar: DermNet, ağız içi liken planusla karışabilecek durumlar arasında ağızda mantar enfeksiyonunu (kandidiyazis), lökoplaki adı verilen beyaz lekeleri, ısırık yaralanmalarını ve ağız kanserini sayar.
Tanı nasıl konur?
DermNet'e göre liken planus çoğunlukla görünümüyle tanınır. Tanıyı doğrulamak ve kanseri araştırmak için çoğu zaman biyopsi önerilir; biyopside alınan küçük doku parçası mikroskopla incelenir.
DermNet'e göre diş eti tutulumu olan ve amalgam dolgusu bulunan ağız içi liken planuslu kişilerde, cıva ve diğer metallere karşı temas alerjisini araştırmak için yama testi önerilebilir. Ağızdaki beyaz lekeler mantar enfeksiyonu ya da diğer ağız hastalıklarıyla karışabileceği için değerlendirme önemlidir. Bkz. Ağızda aft neden çıkar?
Bu konuda
Liken planus konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tedavi
DermNet'e göre deri tutulumu kendiliğinden sınırlanabildiği için tedavi her zaman gerekmez; tedavinin amacı kaşıntıyı ve belirtileri kontrol altına almaktır. NHS ve DermNet'in andığı seçenekler şunlardır:
- Kortizonlu krem ve merhemler: NHS'e göre döküntüyü ve kaşıntıyı kontrol altına almak için kullanılır. DermNet'e göre güçlü kortizonlu kremler deri tutulumunda temel tedavilerdendir.
- Ağız gargaraları ve spreyler: NHS'e göre ağız tutulumunda kullanılır.
- Diğer kremler: DermNet'e göre bağışıklık sistemini düzenleyen bazı kremler de kullanılabilir.
- Lezyon içine iğne: DermNet'e göre lezyonun içine doğrudan kortizon enjeksiyonu yapılabilir.
- Tablet tedavileri ve ışık tedavisi: NHS'e göre ağır durumlarda kortizon tabletleri ya da ışık tedavisi (fototerapi) kullanılabilir. DermNet, yaygın ya da dirençli durumlarda bağışıklık sistemini düzenleyen başka ilaçlardan da söz eder.
- Kaşıntı için destek tedavi: DermNet'e göre nemlendiricilerin düzenli kullanımı önerilir; uyku yapan antihistaminikler gece kaşıntısına yardımcı olabilir.
İlaçların türü, süresi ve hangi bölgeye uygulanacağı hekim tarafından belirlenir. Kortizonlu kremleri hekim önerisinden uzun süre kullanmayın.
Evde neler yapılabilir?
NHS'in önerdiği öz bakım yöntemleri şunlardır.
Deri için:
- Ilık suyla yıkanın; sabun ve duş jellerinden kaçının.
- Şampuanın vücudunuzun geri kalanına değmemesi için saçınızı lavabo ya da küvet üzerinde yıkayın.
- Hekiminizin önerdiği nemlendiriciyi döküntüye uygulayın.
- Kaşımamaya çalışın; DermNet'e göre deri yaralanmaları yeni lezyonları tetikleyebilir.
Ağız için:
- Ağzınızı acıtıyorsa tuzlu, baharatlı ve asitli yiyeceklerden ve alkolden kaçının.
- Diş etlerinizi sağlıklı tutmak için dişlerinizi günde iki kez dikkatlice fırçalayın.
- Ağzınızı acıtıyorsa alkol içermeyen bir ağız gargarası kullanın.
Genital bölge için:
- Banyo yerine duş tercih edin.
- Kaşıntı ve şişliği hafifletmek için temiz bir beze sarılmış buz torbası uygulayabilirsiniz.
- Külotlu çorap ve dar giysilerden kaçının.
- İdrar yaptıktan sonra bölgeyi ovalamadan dikkatlice kurulayın.
- Cinsel ilişki ağrılıysa kayganlaştırıcı kullanabilirsiniz.
Olası komplikasyonlar ve izlem
DermNet'e göre:
- Uzun süredir devam eden yaralı (eroziv) liken planus nadiren skuamöz hücreli kansere yol açabilir; bu en sık ağızda, vulvada ya da penisde görülür. Büyüyen bir kabarıklık ya da kenarları kalınlaşmış bir yara olduğunda bundan şüphelenilmelidir. Kanser sigara içenlerde, daha önce mukozada kanser geçirmiş olanlarda ve kansere yol açabilen insan papilloma virüsü (HPV) taşıyanlarda daha sıktır. Diğer liken planus türlerinden kanser gelişmesi nadirdir.
- Yemek borusu tutulumu yutma güçlüğüne yol açabilir.
- Saçlı deri tutulumu kalıcı saç kaybına yol açabilir.
- Genital tutulum kadınlarda iz dokusu ve yapışıklıklara neden olabilir.
Ne kadar sürer?
NHS'e göre deri tutulumu genellikle 9–18 ay içinde geçer; ağız tutulumu ise yıllarca sürebilir. DermNet'e göre liken planus iyileşip yeniden alevlenen bir seyir gösterebilir; deri lezyonları geçtikten sonra kalan renk değişikliklerinin kaybolması yıllar alabilir ve mukoza tutulumu on yıl ya da daha uzun sürebilir.
Muayeneye hazırlık
Hekiminizin doğru değerlendirme yapabilmesi için şunları not etmeniz yararlı olur:
- Döküntünün ya da ağız şikâyetlerinin ne zaman başladığı ve hangi bölgelerde olduğu
- Son aylarda başladığınız ilaçlar ve takviyeler
- Diş dolgusu, köprü ya da protez gibi diş tedavileri
- Hepatit geçmişi ya da daha önce yapılmış kan testleri
- Sigara kullanımı
- Şikâyetlerin yemek, stres ya da güneşle ilişkisi
Ağız tutulumu olan kişilerin diş hekimine de bu tanıdan söz etmesi, ağız içi muayenelerde değişikliklerin erken fark edilmesine yardımcı olur.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS, liken planustan şüphelendiğinizde aile hekiminize başvurmanızı önerir. Özellikle şu durumlarda değerlendirme isteyin:
- Deride nedeni bilinmeyen, kaşıntılı, mor-kırmızı kabarıklıklar varsa
- Ağzınızda beyaz lekeler, yanma ya da geçmeyen yaralar varsa
- Ağızda ya da genital bölgede büyüyen bir kabarıklık ya da kenarları kalınlaşmış bir yara fark ettiyseniz
- Genital bölgede ağrılı, kızarık ya da beyaz lekeler varsa
- Yutma güçlüğü gelişirse
- Saçlı deride kel alanlar ya da tırnaklarda belirgin değişiklikler varsa
Liken planus acil bir durum değildir. Ancak ağızda ya da boğazda ani şişlik ve nefes almada güçlük gelişirse ya da hiç yutkunamıyorsanız beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Liken planus bulaşıcı mı?
Hayır. NHS'e göre liken planus bulaşıcı değildir; temasla başkalarına geçmez.
Liken planus geçer mi?
NHS'e göre deri tutulumu genellikle 9–18 ay içinde geçer ve çoğu zaman tekrarlamaz. Ağız içindeki liken planus ise yıllarca sürebilir.
Ağızdaki liken planus kansere dönüşür mü?
DermNet'e göre uzun süredir devam eden yaralı (eroziv) liken planus nadiren skuamöz hücreli kansere yol açabilir ve bu en sık ağızda görülür; risk sigara içenlerde daha yüksektir. Bu nedenle ağızdaki değişikliklerin hekimle birlikte izlenmesi önemlidir.
Liken planus stresle ilgili mi?
DermNet'e göre fiziksel ya da duygusal stres liken planusa katkıda bulunabilecek etkenler arasında sayılır; ancak tek başına neden değildir.
Liken planus için hangi doktora gidilir?
Deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji) uzmanı tanı ve tedaviyi planlar. Ağız tutulumunda diş hekimi ya da kulak burun boğaz uzmanı, genital tutulumda kadın hastalıkları uzmanı da sürece katılabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
