Kısaca
Kontakt dermatit (temas egzaması), deriye temas eden bir maddenin deriyi tahriş etmesi ya da alerjik tepkiye yol açması sonucu gelişen bir egzama türüdür. NHS'e göre deri kaşınır, kızarır ya da koyulaşır, kurur, çatlar ve bazen su toplar; belirtiler temastan sonraki saatler ya da günler içinde ortaya çıkar. En sık eller ve yüz etkilenir. Sabunlar, deterjanlar, sık su teması, nikel gibi metaller, parfümler ve kozmetik ürünler en sık tetikleyiciler arasındadır. Kontakt dermatit bulaşıcı değildir. Tedavinin temeli tetikleyiciyi bulup ondan kaçınmak, deriyi nemlendirmek ve gerektiğinde hekimin önerdiği kortizonlu kremleri kullanmaktır. Alerjiye yol açan maddeyi bulmak için yama testi yapılabilir.
Kontakt dermatit nedir?
NHS kontakt dermatiti, belirli bir maddeyle temas sonucu tetiklenen bir egzama türü olarak tanımlar. AAD de deriye değen bir maddenin deriyi tahriş etmesi ya da alerjik bir deri tepkisine yol açması sonucunda gelişen bir deri hastalığı olarak anlatır ve kontakt dermatitin bulaşıcı olmadığını vurgular.
Kontakt dermatit iki ana türe ayrılır:
Tahriş edici (iritan) kontakt dermatit
NHS'e göre daha sık görülen türdür. Sabun, deterjan, çözücüler ya da sık su teması gibi maddeler derinin en dış koruyucu tabakasına doğrudan zarar verir. Bu tür, alerjiden bağımsızdır; yeterli miktar ve sürede temas eden herkeste görülebilir. AAD'ye göre sık el yıkamaya bağlı su teması da bu türün nedenleri arasındadır.
Alerjik kontakt dermatit
NHS'e göre bağışıklık sisteminin belirli bir maddeye (alerjen) karşı tepki vermesiyle gelişir. Kişi o maddeye bir kez duyarlı hâle geldikten sonra, maddeyle her temas ettiğinde belirtiler yeniden ortaya çıkabilir. Bu tür, tahriş edici türe göre daha seyrektir.
Kontakt dermatit, alerjik yatkınlıkla ilişkili ve çoğu zaman çocuklukta başlayan atopik dermatitten farklıdır; ancak atopik dermatiti olan kişilerin derisi tahriş edici maddelere daha duyarlı olabilir. Bkz. Atopik dermatit (egzama)
Belirtileri
NHS ve AAD'nin tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:
- Kaşıntı; AAD'ye göre genellikle ilk belirtidir
- Döküntü; açık tenlerde kırmızı, NHS'e göre koyu tenlerde koyu kahverengi, mor ya da gri görünebilir
- Kuruluk ve pullanma
- Derinin çatlaması
- Su dolu kabarcıklar
- Yanma ya da batma hissi
NHS'e göre belirtiler maddeyle temastan sonraki saatler ya da günler içinde ortaya çıkar ve en sık eller ile yüzü etkiler. AAD, bazı kişilerde tepkinin yalnızca madde temas eden deri güneş gördüğünde ortaya çıktığını da belirtir.
Belirtilerin yeri çoğu zaman tetikleyici hakkında ipucu verir: kulak memesinde küpe, karında kemer tokası ya da pantolon düğmesi, bilekte saat kordonu, göz kapaklarında makyaj ürünleri, ellerde deterjanlar gibi.
Kontakt dermatite ne yol açar?
AAD'ye göre kontakt dermatite yol açabilen 15.000'den fazla madde bilinmektedir. NHS ve AAD'nin öne çıkardığı tetikleyiciler şunlardır.
Tahriş ediciler
- Sabunlar ve deterjanlar
- Çözücüler ve temizlik kimyasalları
- Sık ve uzun süre su teması; sık el yıkama
- AAD'ye göre balık işlemek ve turunçgil suları (özellikle güneşle birlikte)
Alerjenler
- Nikel ve diğer metaller: NHS ve AAD'ye göre en sık alerjenlerdendir; takılar, saat kordonları, kemer tokaları, düğmeler ve fermuarlarda bulunabilir.
- Parfüm ve kokular: Kozmetiklerde, şampuanlarda ve deterjanlarda bulunabilir.
- Kozmetik ürünler: NHS kozmetikleri alerjenler arasında sayar.
- Bazı koruyucu kimyasallar: AAD bazı mobilyalarda kullanılan küf önleyici kimyasallardan söz eder.
- Çiğ meyve ve sebzeler: NHS çiğ meyve ve sebzeleri de olası alerjenler arasında sayar.
Kimler daha fazla risk altında?
AAD'ye göre yeterli maruziyet olduğunda herkes kontakt dermatit geliştirebilir. İşleri gereği elleri sık ıslanan ya da kimyasallarla temas eden kişiler, örneğin sağlık çalışanları, temizlik çalışanları, kuaförler, aşçılar ve inşaat çalışanları, daha fazla risk altındadır. Bu durum mesleki egzama olarak da adlandırılır.
Bu konuda
Kontakt dermatit (temas egzaması) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
NHS'e göre aile hekimi genellikle derinin görünümünü inceleyerek ve belirtilerin ne zaman başladığını, hangi maddelerle temas ettiğinizi sorarak tanı koyar. Hekim ayrıca sağlık geçmişinizi, yaşam tarzınızı, mesleğinizi ve ailede egzama olup olmadığını sorabilir. Amaç, tetikleyen maddeyi bulup ondan kaçınmanızı sağlamaktır.
Yama testi
NHS'e göre tetikleyici bulunamazsa ya da belirtiler tedaviye yanıt vermezse deri hastalıkları uzmanına yönlendirilebilirsiniz. NHS'e göre yama testi, alerjenlere karşı tepkiyi araştırmada başvurulan temel yöntemdir. AAD de deri hastalıkları uzmanlarının nedeni bulmak için yama testi kullandığını belirtir. NHS'e göre test şöyle yapılır:
- Bilinen alerjenlerden çok küçük miktarlar, alerji yapmayan bantlarla genellikle sırta ya da üst kollara yapıştırılır.
- 2 gün sonra bantlar çıkarılır ve deride tepki olup olmadığına bakılır.
- Bundan 2 gün sonra deri yeniden incelenir; çünkü NHS'e göre alerjik tepkilerin çoğunun gelişmesi bu kadar zaman alır.
Test süresince sırtın ıslatılmaması ve test bölgesine krem sürülmemesi gibi konularda hekiminizin vereceği talimatlara uymanız önemlidir. Kullandığınız ilaçları test öncesinde hekiminize bildirin.
Tedavi
NHS ve AAD'ye göre tedavinin temeli tetikleyici maddeyi bulup ondan kaçınmaktır. AAD, maddeyle temas sürdükçe iyileşmenin uzayacağını ve deri hastalıkları uzmanına erken başvurmanın yararlı olduğunu belirtir.
NHS'in andığı tedaviler şunlardır:
- Nemlendiriciler (emoliyanlar): Deriyi nemli tutar, onarımına yardımcı olur ve tahriş edici maddelere karşı bir bariyer oluşturur. NHS bol miktarda ve sık sürülmesini önerir.
- Sabun yerine geçen nemlendirici ürünler: Sabun ve deterjanların tahriş etkisini azaltır.
- Kortizonlu (steroid) krem ve merhemler: Şiddetli belirtilerde iltihabı ve kaşıntıyı azaltmak için hekim tarafından önerilebilir. Kullanım süresi ve sıklığı hekim tarafından belirlenir.
- Ağızdan kortizon: NHS'e göre seyrek olarak, çok yaygın ve şiddetli durumlarda kullanılabilir.
Kaşıntıya rağmen kaşımamaya çalışmak derinin iyileşmesini kolaylaştırır; kaşımak çatlakları derinleştirerek enfeksiyon riskini artırabilir.
Evde ve işte korunma
NHS'in önerileri şunlardır:
- Temas sonrası durulayın: Tahriş edici ya da alerjen bir maddeyle temas ettiyseniz deriyi hemen ılık suyla durulayın ve nemlendirici sürün.
- Eldiven kullanın: Temizlik yaparken ve kimyasallarla çalışırken eldiven giyin. Lastik eldivenler terlemeye ya da tahrişe yol açıyorsa altına pamuklu eldiven giyebilirsiniz.
- Ürünlerinizi değiştirin: Deterjan, sabun ve kozmetiklerde sizi tahriş edenleri daha yumuşak alternatiflerle değiştirin.
- Sık nemlendirin: Özellikle el yıkadıktan sonra.
- Sabun yerine nemlendirici temizleyiciler kullanın.
Ek olarak:
- Nikel alerjiniz varsa takı, saat ve kemer tokalarını seçerken dikkatli olun; metal düğme ve fermuarların deriye doğrudan değmemesine özen gösterin.
- Yeni bir kozmetik ürünü kullanmadan önce ürün talimatına uygun olarak küçük bir alanda deneyin.
- İş yerinde koruyucu ekipmanları düzenli kullanın ve şikâyetlerinizi iş yeri hekimiyle paylaşın.
Doğru el hijyeni ile derinin korunması arasında denge kurmak için bkz. El yıkama nasıl yapılmalı?
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'e göre belirtiler rahatsız ediciyse önce eczacınıza danışabilirsiniz. Şu durumlarda hekime başvurun:
- Belirtiler sürüyor, sık tekrarlıyor ya da şiddetliyse
- Tetikleyen maddeyi bulamıyorsanız
- Eczacının önerdiği tedavi işe yaramadıysa
- Döküntü işinizi ya da uykunuzu etkiliyorsa
- Kabarcıklar irinleniyor, ağrı artıyor ya da ateş eşlik ediyorsa (enfeksiyon belirtisi olabilir)
Kontakt dermatit genellikle acil bir durum değildir. Ancak bir maddeyle temastan sonra yüzde, dudaklarda, dilde ya da boğazda şişlik, nefes almada güçlük, hırıltı, baş dönmesi ya da bayılma hissi gelişirse bu, ağır bir alerjik tepki (anafilaksi) olabilir; beklemeden 112'yi arayın. Bkz. Anafilaksi nedir?
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Kontakt dermatit bulaşıcı mı?
Hayır. AAD'ye göre kontakt dermatit bulaşıcı değildir; deriye temas eden bir maddeye karşı gelişen bir tepkidir.
Nikel alerjisi geçer mi?
Alerjik kontakt dermatitte kişi bir maddeye duyarlı hâle geldikten sonra o maddeyle her temasında belirtiler yeniden ortaya çıkabilir. Bu nedenle en etkili yöntem nikelle doğrudan temastan kaçınmaktır.
Yama testi ne kadar sürer?
NHS'e göre bantlar 2 gün sonra çıkarılır ve deri 2 gün sonra yeniden değerlendirilir; test toplam yaklaşık 4 gün sürer.
Ellerimdeki egzama deterjandan olabilir mi?
Olabilir. NHS'e göre sabunlar, deterjanlar ve sık su teması en sık tahriş edicilerdendir. Eldiven kullanmak ve sık nemlendirmek yardımcı olabilir.
Kontakt dermatit ile atopik dermatit aynı şey mi?
Hayır. İkisi de egzama türüdür, ancak nedenleri farklıdır. Kontakt dermatit, deriye temas eden belirli bir maddenin tahriş ya da alerji yapmasıyla gelişir ve madde bulunup ondan kaçınıldığında düzelebilir. Atopik dermatit ise çoğu zaman çocuklukta başlayan, alerjik yatkınlıkla ilişkili ve dönemsel alevlenmelerle seyreden süregen bir egzamadır. Aynı kişide ikisi birlikte de görülebilir.
Kontakt dermatit için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için eczacınıza ya da aile hekiminize başvurabilirsiniz. Neden bulunamazsa ya da şikâyetler sürerse deri ve zührevi hastalıkları uzmanı yama testi ve tedavi planı için değerlendirme yapar.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
