Kurdeşen (ürtiker) neden olur? Belirtileri ve tedavisi

Kurdeşen nedir, nasıl görünür?

MedlinePlus kurdeşeni ciltte kabarık, genellikle kaşıntılı, kırmızı ya da ten renginde kabarıklıklar (kabartılar) olarak tanımlar. NHS'e göre bu kabarıklıklar farklı şekil ve büyüklükte olabilir ve vücudun herhangi bir yerinde çıkabilir. Açık tenli kişilerde pembe veya kırmızı, koyu tenli kişilerde ise ten renginde görünebilir ve fark edilmesi zorlaşabilir.

Kurdeşenin ayırt edici özelliği hareketliliğidir:

• MedlinePlus'a göre kabartılar dakikalar ya da saatler içinde şekil değiştirir, kaybolur ve yeniden ortaya çıkar; tek bir kabartı nadiren 48 saatten uzun sürer.
• AAD'ye göre tek bir kabartı genellikle 24 saat içinde kaybolur; ancak yerine yenileri çıkabilir.
• Bazı kişilerde cilde baskı yapıldığında ya da cilt çizildiğinde o hat boyunca kabarıklık oluşur; buna dermografizm denir.

Kurdeşen mi, başka bir döküntü mü?

Kurdeşenin en belirgin özelliği, tek tek kabartıların birkaç saat içinde yer değiştirmesi ve iz bırakmadan kaybolmasıdır. Aynı yerde günlerce kalan, kabuklanan, su toplayan ya da pullanan lezyonlar başka bir cilt hastalığını düşündürür; örneğin böcek ısırıkları, kontakt dermatit veya egzama. Ateşli bir hastada bastırınca solmayan, morumsu noktalar şeklinde döküntü kurdeşen değildir; NHS bu tür döküntüyü sepsis gibi acil durumların belirtileri arasında sayar ve 112'nin aranmasını önerir. Döküntünün türünden emin değilseniz fotoğrafını çekip hekiminize gösterin.

Kurdeşen neden olur?

MedlinePlus'a göre kurdeşen, vücudun bir tetikleyiciye karşı kana histamin ve benzeri kimyasallar salgılamasıyla oluşur. Bu maddeler cildin yüzeyel katmanında kaşıntı ve şişliğe neden olur. NHS, MedlinePlus ve AAD'nin sıraladığı tetikleyiciler şunlardır:

Alerjik tetikleyiciler

• Besinler: MedlinePlus kabuklu deniz ürünleri, balık, kuruyemişler, yumurta ve sütü örnek olarak verir.
• İlaçlar: NHS ve MedlinePlus ilaçları sık tetikleyiciler arasında sayar. Bkz. İlaç alerjisi
• Böcek ısırıkları ve arı sokmaları
• Hayvan tüyü (özellikle kedi) ve polen
• Lateks, bitkiler ve bazı kimyasallar: NHS bunları temasla kurdeşen yapabilen maddeler arasında sayar.

Enfeksiyonlar

AAD, soğuk algınlığı, boğaz enfeksiyonu ve idrar yolu enfeksiyonu gibi enfeksiyonların kurdeşeni tetikleyebildiğini belirtir. MedlinePlus öpücük hastalığı olarak bilinen enfeksiyöz mononükleozu örnek verir.

Fiziksel tetikleyiciler

• Sıcak, terleme ve egzersiz
• Soğuk hava ve soğuk su
• Güneş ışığı
• Cilde baskı, sürtünme, dar giysiler ve kaşıma
• NHS'e göre baharatlı yiyecekler ve duygusal stres
• Seyrek olarak suyla temas

Altta yatan hastalıklar

MedlinePlus, lupus gibi otoimmün hastalıkların ve bazı kan hastalıklarının da kurdeşenle ilişkili olabileceğini belirtir. Ancak çoğu kurdeşende böyle bir hastalık bulunmaz. AAD, belirgin bir neden olmadan ortaya çıkan kurdeşeni "spontan ürtiker" olarak adlandırır.

Akut ve kronik kurdeşen

• Akut kurdeşen: AAD'ye göre çoğu kurdeşen birkaç gün ile birkaç hafta arasında sürer. Bu tür kurdeşende bir besin, ilaç, böcek sokması veya enfeksiyon gibi tetikleyici daha sık bulunur.
• Kronik kurdeşen: NHS, MedlinePlus ve AAD'ye göre altı haftadan uzun süren kurdeşendir. Kronik kurdeşende çoğu zaman belirli bir alerjik neden saptanamaz. MedlinePlus, nedeni bulunamayan kronik kurdeşenlerin çoğunun bir yıl içinde kendiliğinden düzeldiğini belirtir. AAD de kronik kurdeşenin tedavi edilebilir olduğunu ve dermatologların uzun süreli rahatlama sağlayacak bir tedavi planı oluşturabileceğini vurgular.

Anjiyoödem ve anafilaksi: ne zaman acildir?

MedlinePlus'a göre kurdeşene bazen cildin daha derin katmanlarında şişlik eşlik eder; buna anjiyoödem denir. Göz kapakları, dudaklar, el ve ayaklar şişebilir. Şişlik ağızda, dilde veya boğazda olursa hava yolunu daraltabilir ve hayati tehlike yaratabilir.

Kurdeşen bazen ağır ve tüm vücudu etkileyen bir alerjik tepkinin, yani anafilaksinin ilk belirtisidir. NHS ve AAD'ye göre şu belirtiler acil durumdur:

• Dudaklarda, ağızda, dilde, yüzde veya boğazda ani şişlik
• Nefes almakta zorlanma, çok hızlı soluma ya da hırıltı
• Boğazda sıkışma hissi, yutma güçlüğü
• Baş dönmesi, bayılma ya da çok hızlı kalp atışı

Bu belirtilerden biri varsa beklemeden 112'yi arayın. Daha önce ağır alerjik tepki geçirmiş ve hekim tarafından adrenalin oto-enjektörü reçete edilmiş kişiler, hekimlerinin verdiği acil eylem planını izlemelidir. Bkz. Anafilaksi

Kurdeşen bulaşıcı mı?

Hayır. AAD açıkça kurdeşenin başkasından kapılamayacağını belirtir; kurdeşen, kişinin kendi bağışıklık sisteminin bir tetikleyiciye verdiği tepkidir. Kurdeşenli birine dokunmak ya da aynı ortamda bulunmak kurdeşen bulaştırmaz.

Ancak kurdeşeni tetikleyen neden bir enfeksiyonsa (örneğin soğuk algınlığı veya boğaz enfeksiyonu), o enfeksiyonun kendisi başkalarına bulaşabilir. Yani enfeksiyonu kapabilirsiniz ama kurdeşeni kapmazsınız.

Kurdeşene ne iyi gelir?

Hafif kurdeşen çoğu zaman kendiliğinden geçer. Belirtileri hafifletmek için şunlar yapılabilir:

• Tetikleyiciden uzak durun: Belirli bir besin, ilaç veya madde sonrası kurdeşen çıktıysa bunu not edin ve hekiminizle paylaşın. Reçeteli bir ilacı kendi başınıza bırakmadan önce hekiminize danışın.
• Cildi serin tutun: MedlinePlus sıcak duşlardan kaçınılmasını önerir. Soğuk ve nemli bir bez kaşıntıyı hafifletebilir; ancak soğuğun tetiklediği kurdeşende soğuk uygulama yapılmaz.
• Bol giysiler giyin: Dar giysiler ve kemerler baskıyla kurdeşeni artırabilir.
• Kaşımayın: Kaşımak kurdeşeni yayabilir ve cildi tahriş eder.
• Alerji ilaçları: NHS'e göre eczacı alerji ilaçları (antihistaminikler) önerebilir. Bazı antihistaminikler uyku hâli yapabilir; araç kullanacaksanız, gebeyseniz veya başka ilaçlar kullanıyorsanız eczacınıza veya hekiminize danışın.

NHS, hekimin gerekli görürse mentollü kremler, farklı alerji ilaçları veya kısa süreli kortizon tabletleri önerebileceğini; tedaviye yanıt vermeyen durumlarda dermatoloji uzmanına yönlendirebileceğini belirtir.

Kurdeşenin nedeni nasıl araştırılır?

Akut kurdeşende hekim çoğunlukla ayrıntılı öyküye dayanır: kurdeşen çıkmadan önceki saatlerde yenen besinler, kullanılan ilaçlar, böcek sokmaları, enfeksiyon belirtileri ve fiziksel tetikleyiciler sorulur. Belirli bir besin veya madde düşünülüyorsa alerji testleri istenebilir.

Kronik kurdeşende hekim, öyküye ve muayeneye göre bazı kan testleri isteyebilir. Kurdeşen çıktığı anlarda fotoğraf çekmek ve bir "kurdeşen günlüğü" tutmak (tarih, saat, yenenler, ilaçlar, aktivite, stres) tetikleyicilerin bulunmasına yardımcı olur.

Kurdeşen için hangi doktora gidilir?

• 112 ve acil servis: Yüzde, dudakta veya boğazda şişlik, nefes darlığı ya da bayılma varsa.
• Aile hekimi: Birkaç günü geçen ya da tekrarlayan kurdeşende ilk değerlendirme için.
• Deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji): Kronik ya da tedaviye yanıt vermeyen kurdeşende.
• İmmünoloji ve alerji: Besin, ilaç veya arı alerjisi düşünüldüğünde ya da alerji testi gerektiğinde. Çocuklar için çocuk alerji ve immünoloji uzmanları da değerlendirme yapar.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları ürtiker konu sayfasından, dermatoloji veya immünoloji ve alerji branş sayfalarından görebilirsiniz; alerji testi yapılan merkezler için alerji testi sayfasına bakabilirsiniz.