Koku alma bozukluğu: koku kaybının nedenleri ve tedavisi

Koku duyusu nasıl çalışır?

NIDCD'ye göre koku alma, burnun üst bölümündeki küçük bir doku alanında bulunan koku duyu hücreleri sayesinde gerçekleşir. Havadaki koku molekülleri bu hücrelere ulaştığında hücreler beyne sinyal gönderir ve beyin kokuyu tanır. Bu nedenle koku kaybı iki ana yoldan gelişebilir: Ya burun tıkanıklığı, polip ya da şişlik gibi nedenlerle koku molekülleri koku hücrelerine ulaşamaz ya da koku hücreleri, koku siniri veya beyindeki koku merkezleri etkilenir. Hekimin koku kaybının hangi yoldan geliştiğini anlaması, tedavi planını belirler.

Koku ve tat duyuları birbiriyle yakından ilişkilidir. Yemeklerin "lezzeti" olarak algıladığımız şeyin önemli bir bölümü aslında kokudan gelir. Bu nedenle koku kaybı yaşayan kişiler çoğu zaman tat alamadıklarını düşünür. MedlinePlus koku alma bozukluğunu, koku duyusunun kısmen ya da tamamen kaybı ya da olağan dışı algılanması olarak tanımlar.

Koku alma bozukluğunun türleri

NIDCD'ye göre koku bozuklukları şu şekillerde görülebilir:

• Hiposmi: Kokuları algılama yeteneğinin azalması
• Anozmi: Kokuları hiç algılayamamak
• Parozmi: Tanıdık kokuların farklı, çoğu zaman hoş olmayan biçimde algılanması
• Fantozmi: Ortamda olmayan bir kokunun duyulması

NIDCD'ye göre Kuzey Amerika'da insanların yüzde bir ila ikisi koku duyusunda sorun yaşadığını bildirmektedir. Koku sorunları yaşla birlikte artar ve erkeklerde daha sık görülür.

Koku kaybı neden olur?

NIDCD ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

Burun ve sinüs sorunları

• Üst solunum yolu enfeksiyonları: Soğuk algınlığı ve grip gibi enfeksiyonlar geçici koku kaybına yol açabilir.
• Sinüs enfeksiyonları: Bkz. Sinüzit belirtileri
• Alerjiler: Bkz. Alerjik rinit belirtileri
• Burun polipleri ve burundaki diğer kitleler: Koku moleküllerinin koku hücrelerine ulaşmasını engelleyebilir. Bkz. Burun polipi (nazal polip)

Diğer nedenler

• Yaşlanma: NIDCD'ye göre koku sorunları yaşla birlikte artar.
• Sigara: Sigara kullanımı koku duyusunu olumsuz etkiler.
• Kafa travması: Koku sinirlerinin zarar görmesine yol açabilir.
• Bazı ilaçlar: MedlinePlus, bazı uyarıcı ilaçları, östrojen içeren ilaçları ve burun açıcı ilaçları örnek verir. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; hekiminize danışın.
• Kimyasal maddelere maruz kalma ve baş-boyun bölgesine ışın tedavisi
• Beslenme eksiklikleri: MedlinePlus bunları da nedenler arasında sayar.
• Nörolojik hastalıklar: NIDCD Parkinson hastalığını örnek verir. Koku kaybı bazı nörolojik hastalıkların erken belirtileri arasında olabilir.

Koku kaybı neden önemlidir?

NIDCD'ye göre koku kaybı beslenme alışkanlıklarını ve yaşam kalitesini etkiler; bazı durumlarda ciddi bir hastalığın işareti olabilir ve ağır olduğunda depresyona yol açabilir. Koku alamayan kişiler:

• Yemeklerden zevk almakta zorlanabilir; iştahları azalabilir ya da tat almak için yemeklere fazla tuz ve şeker ekleyebilir.
• Gaz kaçağını, duman ya da yanık kokusunu fark edemeyebilir.
• Bozulmuş yiyecekleri ayırt etmekte zorlanabilir.
• Kendi beden kokularıyla ilgili kaygı yaşayabilir.

Yaşlılarda koku kaybı

NIDCD'ye göre koku sorunları yaşla birlikte artar. İleri yaştaki kişilerde koku kaybı çoğu zaman yavaş geliştiği için fark edilmeyebilir. Yemeklerden alınan zevkin azalmasına bağlı iştahsızlık ve kilo kaybı, bozulmuş yiyeceklerin fark edilmemesi ve gaz kaçağı gibi tehlikelere karşı duyarlılığın azalması bu yaş grubunda özellikle önemlidir. Yaşlı bir yakınınızın yemek yemeyi azalttığını ya da yemeklere aşırı tuz eklediğini fark ederseniz koku ve tat duyusunu da sorgulayın ve hekime danışın.

Nasıl teşhis edilir?

MedlinePlus'a göre hekim önce ayrıntılı bir öykü alır: Koku kaybının ne zaman ve nasıl başladığı, tüm kokuların mı yoksa bazı kokuların mı etkilendiği, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden belirtiler sorulur. Ardından fizik muayene yapılır.

NIDCD ve MedlinePlus'a göre şu testlerden yararlanılabilir:

• Koku testleri: NIDCD'ye göre kulak burun boğaz uzmanları, kişinin kaziyerek kokladığı ve tanımaya çalıştığı koku kitapçıkları gibi testler kullanabilir. Bu testler koku kaybının derecesini ölçmeye yardımcı olur.
• Burun endoskopisi: Ucunda kamera bulunan ince bir tüple burnun içinin, özellikle koku bölgesinin incelenmesi
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Sinüslerin ve burun boşluğunun görüntülenmesi
• MR görüntüleme: Gerektiğinde beyin ve koku yollarının değerlendirilmesi

Hekime gitmeden önce

MedlinePlus'a göre hekim koku kaybının ne zaman başladığını, hangi kokuların etkilendiğini, kullandığınız ilaçları ve eşlik eden belirtileri soracaktır. Görüşmeyi kolaylaştırmak için şunları not edebilirsiniz:

• Koku kaybı ne zaman ve nasıl başladı; ani mi oldu, yavaş mı gelişti?
• Öncesinde soğuk algınlığı, grip, sinüzit ya da başa darbe oldu mu?
• Tüm kokular mı etkilendi, yoksa yalnızca bazıları mı? Kokular farklı mı algılanıyor?
• Burun tıkanıklığı, burun akıntısı, burun kanaması ya da yüz ağrısı var mı?
• Hangi ilaçları ve takviyeleri kullanıyorsunuz, sigara içiyor musunuz?
• İşinizde kimyasal maddelere maruz kalıyor musunuz?

Tedavi seçenekleri

NIDCD'ye göre tedavi altta yatan nedene bağlıdır; bazen kullanılan bir ilacın değiştirilmesi ya da ameliyat koku duyusunun düzelmesine yardımcı olabilir. MedlinePlus'ın sıraladığı yaklaşımlar şunlardır:

• Nedenin tedavisi: Sinüzit, alerji ya da burun polipi gibi bir neden varsa ona yönelik tedavi
• Alerji ilaçları: Alerjiye bağlı koku kaybında
• Kortizonlu burun spreyleri: Burun içindeki iltihabı azaltmak için
• Burun açıcılar ve nemlendiriciler: MedlinePlus bunları belirli durumlarda kullanılabilecek seçenekler arasında sayar; burun açıcı spreyleri hekime danışmadan uzun süre kullanmayın.
• İlaçların gözden geçirilmesi: Koku kaybına yol açan bir ilaç kullanılıyorsa hekim değişiklik düşünebilir.
• Koku eğitimi: MedlinePlus koku duyusunun yeniden eğitilmesine yönelik terapiyi de seçenekler arasında sayar. Bu yöntemde belirli kokular düzenli olarak koklanarak beynin kokuları yeniden tanıması desteklenir.

Koku kaybının ne kadar sürede ve ne ölçüde düzeleceği nedene ve kişiye göre değişir; bu nedenle süreç hekimle birlikte izlenmelidir.

Koku kaybıyla güvenli yaşam

MedlinePlus'ın güvenlik önerileri şunlardır:

• Duman dedektörü takın: Evinizde çalışan duman dedektörleri bulundurun ve pillerini düzenli kontrol edin.
• Gaz alarmı kullanın: Doğal gaz ya da tüpgaz kullanıyorsanız gaz kaçağı dedektörü takın.
• Açılan yiyecekleri etiketleyin: Açtığınız yiyeceklerin üzerine tarih yazın; son kullanma tarihlerini kontrol edin.

Bunlara ek olarak:

• Tat almakta zorlanıyorsanız yemeklere tuz eklemek yerine baharatlar, limon ya da farklı dokulardaki yiyeceklerle lezzeti artırmayı deneyin.
• Temizlik ürünlerini ve kimyasalları orijinal kaplarında, etiketleriyle saklayın.
• Kendinizi çökkün ya da yalnız hissediyorsanız bunu hekiminizle konuşun.