Alerjik rinit (saman nezlesi) belirtileri ve tedavisi

Alerjik rinit nedir?

Bağışıklık sistemi normalde vücudu mikroplardan korur. Alerjisi olan kişilerde ise bağışıklık sistemi polen ya da ev tozu gibi aslında zararsız maddeleri (alerjenleri) tehlikeli olarak algılar. MedlinePlus'ın açıkladığı gibi alerjik rinitli bir kişi alerjeni soluduğunda vücut, alerji belirtilerine yol açan kimyasal maddeler salgılar. Bu maddeler burnun iç yüzeyinde şişlik, kaşıntı ve fazla salgı üretimine neden olur.

NHS, alerjik riniti alerjik olmayan rinitten ayırır: Alerjik olmayan rinit soğuk algınlığı, sıcaklık değişiklikleri ya da nem gibi nedenlerle oluşur ve bağışıklık sisteminin alerjik tepkisini içermez.

Alerjik rinit iki biçimde görülebilir:

• Mevsimsel alerjik rinit (saman nezlesi): Ağaç, çimen ve yabani ot polenlerinin havada yoğun olduğu dönemlerde ortaya çıkar.
• Yıl boyu süren (pereniyal) alerjik rinit: Ev tozu akarları, evcil hayvan tüyleri ve küf gibi her mevsim karşılaşılan alerjenlere bağlıdır.

Alerjik rinit belirtileri nelerdir?

NHS ve MedlinePlus'ın saydığı başlıca belirtiler şunlardır:

• Sık ve art arda hapşırma
• Burunda kaşıntı
• Su gibi burun akıntısı ya da burun tıkanıklığı
• Kaşınan, kızaran ve sulanan gözler
• Damakta, boğazda ve kulaklarda kaşıntı
• Öksürük
• Koku almada azalma

MedlinePlus, bazı belirtilerin daha sonra ortaya çıkabileceğini belirtir: inatçı burun tıkanıklığı, kulaklarda dolgunluk, boğaz ağrısı, göz altlarında morluk ve şişlik, yorgunluk, sinirlilik ve baş ağrısı. NHS, saman nezlesinde yüz ağrısı ve baş ağrısının da görülebileceğini ekler.

Gece boyunca süren burun tıkanıklığı uykuyu bozabilir, gün içinde yorgunluğa ve dikkat dağınıklığına yol açabilir. Burun tıkanıklığının horlamaya etkisi için Horlama neden olur? yazısına bakabilirsiniz.

Alerjik rinite ne neden olur? Kimlerde daha sık görülür?

NHS'nin saydığı başlıca tetikleyiciler şunlardır:

• Ağaç, çimen ve yabani ot polenleri
• Ev tozu akarları
• Evcil hayvanların döktüğü deri pulları ve tüyler
• Küf mantarları
• İş ortamında odun tozu, un tozu ve lateks gibi maddeler

NHS'ye göre ailesinde alerji öyküsü olan ya da atopik dermatit (egzama) veya astımı olan kişilerde alerjik rinit gelişme olasılığı daha yüksektir.

MedlinePlus, polen yoğunluğunun hava koşullarına bağlı olarak değiştiğini belirtir: Sıcak, kuru ve rüzgârlı havalarda havadaki polen miktarı artar; serin ve nemli havalarda azalır. NHS, İngiltere'de saman nezlesi belirtilerinin genellikle mart sonu ile eylül arasında, özellikle sıcak, nemli ve rüzgârlı günlerde arttığını belirtir. Polen dönemleri bulunduğunuz bölgenin iklimine ve bitki örtüsüne göre farklılık gösterir.

Alerjik rinit mi, soğuk algınlığı mı?

İki durum da hapşırma ve burun akıntısı yaptığı için sık karıştırılır. Bazı ipuçları ayırt etmeye yardımcı olabilir:

• Alerjik rinitte belirtiler alerjenle karşılaştıktan sonra dakikalar içinde başlar ve alerjenle karşılaşma sürdükçe devam eder; soğuk algınlığı ise genellikle 1–2 haftada geçer.
• Alerjik rinitte göz ve burun kaşıntısı belirgindir; ateş ve vücut ağrısı beklenmez.
• Alerjik rinit bulaşıcı değildir; soğuk algınlığı virüslerle bulaşır.
• Belirtilerin her yıl aynı mevsimde tekrarlaması ya da belirli bir ortamda (örneğin tozlu bir odada veya kedi olan bir evde) artması alerjiyi düşündürür.

Soğuk algınlığı hakkında bilgi için Soğuk algınlığı belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

Alerjenlerden korunmak için neler yapılabilir?

Tetikleyiciden uzak durmak tedavinin temel taşlarından biridir. NHS'nin önerileri şunlardır:

Polen alerjisinde

• Burun deliklerinin çevresine ince bir tabaka vazelin sürerek polenin tutulmasını sağlamak
• Gözleri korumak için yanları kapalı güneş gözlüğü ve geniş kenarlı şapka takmak
• Dışarıdan gelince duş almak ve kıyafetleri değiştirmek
• Polen yoğunluğunun yüksek olduğu günlerde pencere ve kapıları kapalı tutmak, dışarıda daha az vakit geçirmek
• Çimenlerle temas etmemek, çim biçmekten kaçınmak
• Evde taze çiçek bulundurmamak
• Çamaşırları dışarıda kurutmamak
• Arabada havalandırma için polen filtresi (HEPA filtre) kullanmak

MedlinePlus da polen döneminde mümkün olduğunca kapalı alanda kalmayı, pencereleri kapalı tutmayı ve araç kullanırken camları kapatmayı önerir.

Ev tozu akarı ve evcil hayvan alerjisinde

• Sentetik yastık ve yorgan kullanmak, nevresimleri 60 °C ya da üzerinde yıkamak
• Tozu kuru bez yerine nemli bezle almak
• HEPA filtreli elektrik süpürgesi kullanmak
• Evcil hayvanları düzenli yıkamak ve yatak odasına sokmamak

Evdeki hava kalitesiyle ilgili öneriler için Ev içi hava kalitesi yazısına bakabilirsiniz. Sigara dumanından uzak durmak da burun yakınmalarını azaltır.

Alerjik rinit nasıl teşhis edilir?

Tanı çoğu zaman belirtilerin özelliklerine, ne zaman ve nerede ortaya çıktığına ve muayene bulgularına dayanır. Tetikleyiciyi belirlemek gerektiğinde alerji testleri yapılır. MedlinePlus'a göre en sık kullanılan yöntem deri testidir: Ön kola az miktarda alerjen damlatılıp deri hafifçe çizilir ve kısa süre içinde kızarıklık ve kabarıklık olup olmadığına bakılır. Deri testinin uygun olmadığı durumlarda kanda alerjiye özgü antikorları (IgE) ölçen kan testleri kullanılabilir.

Uzun süren burun tıkanıklığında kulak burun boğaz uzmanı burun içini ince bir kamerayla inceleyerek burun eğriliği ya da polip gibi başka nedenleri araştırabilir. Alerji testleri hakkında daha fazla bilgi için alerji testi sayfasına bakabilirsiniz.

Alerjik rinit nasıl tedavi edilir?

Tedavi belirtilerin şiddetine ve sıklığına göre planlanır.

• Antihistaminikler: Tablet, burun spreyi ya da göz damlası şeklinde bulunur; hapşırma, kaşıntı ve akıntıyı azaltır. NHS, uyku hâli yapmayan türlerin de bulunduğunu belirtir.
• Steroid içeren burun spreyleri: Burundaki iltihabı azaltır. MedlinePlus bu spreyleri alerjik rinitte etkinliği yüksek tedavi seçenekleri arasında sayar. Düzenli kullanıldığında etkili olurlar; hekim ya da eczacının anlattığı kullanım şekline uyulmalıdır.
• Tuzlu su ile burun yıkama: Burundaki alerjenleri ve salgıyı temizlemeye yardımcı olur.
• Burun açıcı (dekonjestan) spreyler: Tıkanıklığı kısa sürede açar ancak yalnızca birkaç gün kullanılmalıdır. NHS bu spreylerin 5 günden uzun kullanılmamasını ve 6 yaşından küçük çocuklarda kullanılmamasını önerir; uzun süreli kullanım tıkanıklığı daha da kötüleştirebilir.
• Reçeteli ilaçlar: Hekim gerekirse farklı gruplardan ilaçlar önerebilir.
• Alerjen immünoterapisi (aşı tedavisi): Belirtileri diğer tedavilere rağmen kontrol edilemeyen kişilerde, alerjenin giderek artan miktarlarda düzenli olarak verilmesiyle bağışıklık sisteminin alerjene alışması amaçlanır. Enjeksiyon ya da dil altı tablet şeklinde uygulanabilir. NHS, polen alerjisinde bu tedavinin genellikle polen mevsimi başlamadan önce başlatıldığını belirtir. Uzun süreli bir tedavidir ve alerji uzmanı tarafından planlanır.

İlaçların türü ve kullanım süresi kişiye göre değişir. Özellikle çocuklarda, gebelikte ya da başka ilaçlar kullanıyorsanız alerji ilacı seçimini hekiminizle ya da eczacınızla birlikte yapın. MedlinePlus, bazı çocukların büyüdükçe alerjilerinin azalabileceğini de belirtir.

Alerjik rinit ve astım

Alerjik rinit ve astım sık birlikte görülür. NHS, alerjik riniti olan kişilerde astım belirtileri kötüleşiyorsa hekime başvurulmasını önerir. Burun yakınmalarının kontrol altına alınması astımlı kişilerde solunum yakınmalarını da olumlu etkileyebilir. Astım hakkında bilgi için Astım nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Hangi doktora gidilir?

Hafif belirtilerde ilk adım eczacıya ya da aile hekimine danışmak olabilir. Belirtiler yıl boyu sürüyor, uykuyu ve günlük yaşamı bozuyor ya da tedaviye yanıt vermiyorsa immünoloji ve alerji hastalıkları uzmanı tetikleyicileri araştırabilir ve gerekirse immünoterapi planlayabilir. Burun tıkanıklığının yapısal nedenleri için kulak burun boğaz uzmanı değerlendirme yapar. Çocuklarda çocuk alerji ve immünolojisi uzmanına başvurulabilir. Konuyla ilgili doktorları alerjik rinit sayfasından ve immünoloji ve alerji branş sayfasından inceleyebilirsiniz.