Kısaca
İlaç alerjisi, bağışıklık sisteminin bir ilacı zararlı bir madde gibi algılayıp ona karşı aşırı tepki vermesidir. Ciltte kaşıntılı kabarıklıklar, döküntü ve dudaklarda, dilde ya da yüzde şişlik gibi belirtilerle ortaya çıkabilir; en ağır biçimi olan anafilaksi ise yaşamı tehdit eden acil bir durumdur. MSD Manual'e göre ilaçlara karşı gerçek alerjik tepkiler, diğer ilaç yan etkilerine göre görece seyrektir ve birçok yan etki yanlışlıkla alerji sanılır. MedlinePlus'a göre penisilin ve benzeri antibiyotikler, sülfa grubu ilaçlar ve nöbet ilaçları en sık alerjiye yol açan ilaçlar arasındadır. Alerjisi olan kişinin bu ilaçtan uzak durması ve alerjisini her sağlık çalışanına bildirmesi en önemli korunma yoludur.
İlaç alerjisi nedir?
Bağışıklık sistemi, vücudu mikroplara karşı korur. Alerjide ise bu sistem, normalde zararsız olan bir maddeye karşı gereksiz ve aşırı bir tepki geliştirir.
MedlinePlus, ilaç alerjisini bir ilaca karşı gelişen alerjik tepkinin yol açtığı belirtiler bütünü olarak tanımlar. MedlinePlus'a göre bu süreçte bağışıklık sistemi ilaca karşı antikorlar üretir. Kişi ilacı yeniden kullandığında beyaz kan hücreleri ilaca saldırır ve histamin gibi kimyasal maddeler salgılanır. Alerji belirtilerine yol açan da bu maddelerdir.
Bu nedenle ilaç alerjisi genellikle ilacın ilk kullanımında değil, daha önce karşılaşılmış bir ilacın yeniden kullanılmasında ortaya çıkar.
İlaç alerjisi ile yan etki arasındaki fark
Bir ilacı kullandıktan sonra yaşanan her istenmeyen durum alerji değildir. MedlinePlus, pek çok kişinin bulantı gibi rahatsız edici yan etkileri alerjiyle karıştırdığını belirtir. MSD Manual de insanların pek çok ilaç yan etkisini yanlışlıkla alerji sandığını vurgular.
- Yan etki: İlacın vücut üzerindeki doğrudan etkisidir; örneğin bazı ağrı kesicilerin mide rahatsızlığı yapması. MSD Manual'e göre bu tür yakınmalar bağışıklık sistemiyle ilgili değildir.
- İlaç alerjisi: Bağışıklık sisteminin ilaca karşı verdiği tepkidir. Kaşıntılı kabarıklıklar, döküntü, şişlik ve nefes darlığı gibi belirtilerle seyreder.
Bu ayrım önemlidir. Yan etkiyi alerji olarak kaydetmek, kişinin ileride gerçekten ihtiyaç duyabileceği etkili bir ilaçtan gereksiz yere mahrum kalmasına yol açabilir. Öte yandan gerçek bir alerjiyi gözden kaçırmak da tehlikeli olabilir. Bu nedenle bir ilaçtan sonra yaşadığınız yakınmayı ayrıntılı biçimde hekiminize anlatmanız önemlidir.
Hangi ilaçlar alerjiye yol açabilir?
Her ilaç alerjiye yol açabilir. MedlinePlus ve MSD Manual'in sık sorumlu tuttuğu ilaç grupları şunlardır:
- Penisilin ve benzeri antibiyotikler. Bkz. Antibiyotik nasıl doğru kullanılır?
- Sülfa grubu (sülfonamid) ilaçlar
- Nöbet (epilepsi) ilaçları
- İltihap giderici ağrı kesiciler ve asetilsalisilik asit içeren ilaçlar (MSD Manual)
- Hayvan kaynaklı insülin (MedlinePlus)
- İyot içeren maddeler: MedlinePlus, röntgen ve tomografi çekimlerinde kullanılan iyotlu kontrast maddeleri örnek verir. Bkz. İlaçlı (kontrastlı) MR ve tomografi
- Bazı kanser ilaçları: MSD Manual, bağışıklık sistemi üzerinden etki eden bazı yeni kanser ilaçlarını da sayar.
Belirtileri nelerdir?
Sık görülen belirtiler
MedlinePlus'a göre ilaç alerjisinin belirtileri ilacı aldıktan hemen sonra ya da birkaç saat içinde başlayabilir:
- Ciltte kaşıntılı kabarıklıklar (kurdeşen). Bkz. Ürtiker (kurdeşen)
- Deri döküntüsü
- Kaşıntı. Bkz. Kaşıntı nedenleri
- Dudaklarda, dilde ya da yüzde şişlik
- MSD Manual'e göre ateş
Ağır alerjik tepki (anafilaksi)
MedlinePlus'a göre anafilaksi, acil tedavi gerektiren ağır ve yaşamı tehdit edebilen bir tepkidir. Belirtileri şunlardır:
- Nefes almada güçlük, hırıltılı solunum
- Hızlı nabız
- Baş dönmesi, sersemlik ya da bayılma
- Zihin bulanıklığı
- Karın krampları
MSD Manual'e göre ağır tepkilerde hava yolları daralabilir, dokulardaki şişlik nefes almayı zorlaştırabilir ve tansiyon tehlikeli biçimde düşebilir. Bkz. Anafilaksi nedir?
Gecikmiş tepkiler
MSD Manual'e göre bazı ilaç tepkileri günler ya da haftalar içinde gelişir. Bunlar arasında serum hastalığı adı verilen bir tepki, kansızlık ve deri, eklem ya da böbrekleri etkileyen iltihaplanmalar yer alır. Bu nedenle yeni bir ilaca başladıktan günler sonra ortaya çıkan döküntü ve ateş de hekime bildirilmelidir.
Bu konuda
İlaç alerjisi konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
İlaç alerjisi tanısında en önemli bilgi, kişinin daha önce bir ilaçtan sonra yaşadığı tepkidir. MedlinePlus'a göre bir ilaca karşı daha önce gelişmiş alerjik tepki, tanı için önemli bir kanıttır. Hekim şu soruları sorabilir:
- Hangi ilacı, hangi nedenle ve ne kadar süreyle kullandınız?
- Belirtiler ilacı aldıktan ne kadar sonra başladı?
- Hangi belirtiler oldu, ne kadar sürdü, nasıl tedavi edildi?
- Aynı ilacı ya da benzer bir ilacı daha önce sorunsuz kullandınız mı?
MedlinePlus'a göre penisilin alerjisini değerlendirmek için deri testleri kullanılabilir; ancak diğer ilaçların çoğu için güvenilir test sayısı azdır. MSD Manual de standart testlerin yalnız bazı ilaçlar (örneğin bazı antibiyotikler ve anestezi ilaçları) için bulunduğunu belirtir. Testler ve gerekirse ilacın kontrollü ortamda denenmesi, alerji uzmanının değerlendirmesiyle ve hekim gözetiminde yapılmalıdır; bir ilacı "denemek" için kendi başınıza kullanmayın.
Tedavi nasıl yapılır?
MedlinePlus ve MSD Manual'e göre tedavinin ilk ve en önemli adımı, tepkiye yol açan ilacın bırakılması ve ondan uzak durulmasıdır. Belirtilerin ağırlığına göre:
- Hafif tepkiler: Hekimin önerdiği alerji ilaçları (antihistaminikler) kaşıntı ve döküntüyü hafifletebilir.
- Daha belirgin tepkiler: Hekim kortizon içeren ilaçlar önerebilir.
- Anafilaksi: Acil tedavi gerektirir; adrenalin iğnesi ve gerekli diğer tedaviler acil serviste uygulanır.
Tepki fark ettiğinizde ne yapmalısınız?
Yeni başladığınız bir ilaçtan sonra hafif bir döküntü ya da kaşıntı fark ederseniz, ilacı kullanmaya devam edip etmeyeceğinizi aynı gün hekiminize ya da eczacınıza danışın. Tepkinin fotoğrafını çekmek, belirtilerin başlama saatini ve ilacın adını not etmek, sonraki değerlendirmede yol gösterici olur. Nefes darlığı, yüzde ya da dilde şişlik gibi ağır belirtiler varsa beklemeden 112'yi arayın.
Duyarsızlaştırma
MedlinePlus ve MSD Manual'e göre bazı durumlarda alerji yapan ilacın kullanılması zorunlu olabilir ve uygun bir alternatif bulunmayabilir. Bu durumda "duyarsızlaştırma" adı verilen bir yöntem uygulanabilir: İlaç çok küçük miktarlardan başlanarak, hekim gözetiminde kademeli olarak artırılır. MSD Manual'e göre bu yöntem ilaca geçici bir tolerans sağlar. Duyarsızlaştırma yalnız uzman kontrolünde, gerekli acil müdahale olanaklarının bulunduğu bir ortamda yapılır.
Korunma ve günlük yaşam
MedlinePlus ve MSD Manual'in önerileri doğrultusunda:
- Alerjinizi her sağlık çalışanına bildirin: Hekim, diş hekimi, eczacı ve hemşireye, ilaç yazılmadan ya da uygulanmadan önce alerjinizi söyleyin.
- Tıbbi bilgi kartı ya da bileklik taşıyın: Acil durumda konuşamayacak durumda olsanız bile sağlık çalışanlarının alerjinizden haberdar olmasını sağlar.
- Benzer ilaçlardan uzak durun: MedlinePlus, hekim önerdiğinde benzer yapıdaki ilaçlardan da kaçınılmasını önerir.
- İlacın adını ve tepkiyi not edin: Tepkiye yol açan ilacın etken maddesini, tarihini ve belirtileri yazılı olarak saklayın.
- Çocuklarda dikkat: Çocuğunuzda bir ilaçtan sonra tepki geliştiyse bunu okul, kreş ve diğer bakım verenlerle de paylaşın.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın (MedlinePlus'a göre anafilaksi belirtileri):
- Nefes almada güçlük ya da hırıltılı solunum
- Dudaklarda, dilde, yüzde ya da boğazda şişlik
- Hızlı nabız, baş dönmesi, bayılma ya da zihin bulanıklığı
- İlaç aldıktan kısa süre sonra başlayan yaygın kurdeşenle birlikte karın krampları veya kusma
Aynı gün hekime başvurun:
- Yeni başladığınız bir ilaçtan sonra döküntü, kaşıntı ya da kurdeşen geliştiyse; ilacı bırakmadan ya da devam etmeden önce hekiminize danışın
- İlaç kullanımından günler sonra ateş, döküntü ve eklem ağrısı başladıysa
- Döküntü giderek yaygınlaşıyorsa ya da ciltte beklenmedik değişiklikler ortaya çıktıysa
Planlı olarak alerji uzmanına danışın:
- Geçmişte bir ilaca alerjiniz olduğu söylendiyse ve bu bilginin doğruluğunu değerlendirmek istiyorsanız
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
İlaç alerjisi ile yan etki nasıl ayırt edilir?
Yan etkiler ilacın doğrudan etkisiyle ortaya çıkar; örneğin bulantı ya da mide rahatsızlığı. İlaç alerjisi ise bağışıklık sisteminin tepkisidir ve kurdeşen, döküntü, şişlik ya da nefes darlığı gibi belirtilerle seyreder. Ayrımı hekiminiz yapar.
Penisilin alerjisi testle anlaşılır mı?
MedlinePlus'a göre penisilin alerjisinin değerlendirilmesinde deri testleri kullanılabilir. Testin size uygun olup olmadığına alerji uzmanı karar verir.
Bir kez alerji yapan ilacı tekrar kullanabilir miyim?
Genellikle hayır. İlaç alerjisinde en önemli korunma yolu, tepkiye yol açan ilaçtan uzak durmaktır. Zorunlu durumlarda hekim gözetiminde duyarsızlaştırma uygulanabilir.
İlaç alerjisi geçer mi?
Alerjinin zamanla değişip değişmediği kişiden ve ilaçtan ilaca farklılık gösterebilir. Eski bir alerji kaydınızın güncel durumunu öğrenmek istiyorsanız alerji uzmanına danışabilirsiniz; kendi başınıza ilacı denemeyin.
İlaç alerjisi kartı neden önemli?
Acil bir durumda alerjinizi söyleyemeyecek durumda olabilirsiniz. MedlinePlus ve MSD Manual, sağlık çalışanlarının alerjinizi bilmesi için tıbbi kimlik taşınmasını önerir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
