Göz içi lens uygulaması: fakik ve multifokal lens kimlere uygun?

Göz içi lens nedir?

Gözün içinde, göz bebeğinin hemen arkasında doğal bir mercek (lens) bulunur. Bu mercek, korneayla birlikte ışığı retinaya odaklar. Miyopi (uzağı görememe), hipermetropi (yakını görmekte zorlanma) ve astigmatizma gibi kırma kusurlarında ışık retinaya tam odaklanmaz; bu da bulanık görmeye yol açar. Yaşla birlikte doğal merceğin esnekliğini yitirmesi ise yakını görmeyi zorlaştırır (presbiyopi).

Göz içi lensler, ışığın doğru odaklanmasına yardımcı olmak için göz içine yerleştirilen yapay merceklerdir. Bu merceklerin en bilinen kullanımı katarakt ameliyatıdır. Bkz. Katarakt ameliyatı nasıl yapılır? Ancak katarakt olmayan kişilerde de, gözlük numarasını düzeltmek amacıyla göz içi lens uygulamaları yapılabilir.

Fakik lens nedir?

ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), fakik lensleri gözlük ya da kontakt lens ihtiyacını azaltmak için göze kalıcı olarak yerleştirilen, plastik veya silikondan yapılmış mercekler olarak tanımlar. Bu lensleri katarakt ameliyatında kullanılan lenslerden ayıran temel özellik, gözün doğal merceğinin yerinde bırakılmasıdır.

FDA'ya göre fakik lens, gözün ön kısmında açılan küçük bir kesiden girilerek gözün renkli kısmının (iris) hemen önüne ya da hemen arkasına yerleştirilir. FDA, kendi onayladığı fakik lenslerin miyopiyi düzeltmeye yönelik olduğunu belirtir.

Fakik lenslerin kalıcı olması amaçlanır. FDA, gerekirse ameliyatla çıkarılabileceklerini, ancak çıkarıldıktan sonra gözün ve görmenin eski durumuna dönmeyebileceğini vurgular.

Fakik lens kimler için uygun olmayabilir?

FDA'nın sıraladığı durumlar şunlardır:

• 21 yaşından küçük olmak ve son 6–12 ay içinde gözlük numarası değişmiş olmak; özellikle 20'li yaşların başında, gebelik ve emzirme döneminde ya da hormon dalgalanmalarında numara değişkenlik gösterebilir.
• Korneanın iç yüzeyindeki hücre (endotel) sayısının düşük olması; bu durum kornea bulanıklığı riskini artırır.
• Gözün ön odasının sığ olması ya da göz bebeğinin lensten daha büyük açılması
• Üveit öyküsü, gözün arka kısmıyla ilgili sorunlar, iris şeklinde bozukluk ya da yalnız tek gözün iyi görmesi
• Glokom, yüksek göz içi basıncı veya göz merceğini etkileyen bazı yapısal sorunlar
• Bağışıklık sistemini etkileyen hastalıklar, kontrol altında olmayan diyabet ve yara iyileşmesini etkileyen ilaçların kullanımı
• Göze darbe alma riski yüksek temas sporları yapmak

Refraktif lens değişimi ve multifokal lensler

Kraliyet Oftalmologlar Koleji (The Royal College of Ophthalmologists), refraktif lens değişimini gözün doğal merceğinin çıkarılıp yerine yapay bir göz içi lens takılması olarak tanımlar. Teknik olarak katarakt ameliyatına benzer; ancak amaç bulanık merceği temizlemek değil, kırma kusurunu ve yakını görme sorununu düzeltmektir. Koleje göre bu işlem genellikle 40 yaş üzerindeki, yakın gözlüğü ihtiyacını azaltmak isteyen ya da gözlük numarası lazer tedavisi için uygun olmayan kişilerde değerlendirilir.

Takılabilecek lensler şöyle gruplandırılır:

• Tek odaklı (monofokal) lensler: Tek bir mesafeye (çoğunlukla uzağa) odaklanır. Kolej'e göre görme kalitesi ve kontrast duyarlılığı açısından avantajlıdır; ancak diğer mesafeler için gözlük gerekebilir.
• Çok odaklı (multifokal) ve odak derinliği artırılmış lensler: Uzak, orta ve yakın mesafelerde gözlük ihtiyacını azaltmayı amaçlar. Halk arasında "akıllı lens" olarak da anılır. Kolej'e göre bu lenslerle ışıkların çevresinde hale ve parlama görülebilir, kontrast duyarlılığı bir miktar azalabilir; beynin yeni görme biçimine alışması (nöroadaptasyon) zaman alabilir.
• Astigmatizmayı düzelten lensler: Bazı lenslerde astigmatizma düzeltmesi de bulunur.

Kolej, multifokal lensin göz sağlığıyla ilgili başka sorunları olan kişiler için uygun olmayabileceğini belirtir.

Kimler aday olabilir, nasıl karar verilir?

Göz içi lens uygulamasına karar vermeden önce kapsamlı bir göz muayenesi yapılır. NHS, bu tür ameliyatların genellikle gözlük veya kontakt lensle düzeltilemeyen görme sorunları ya da görme kaybına yol açabilecek göz hastalıkları dışında kamu sağlık sisteminde rutin olarak sunulmadığını belirtir.

Değerlendirmede genellikle şunlar konuşulur:

• Gözlük numaranızın son yıllarda sabit olup olmadığı
• Yaşınız ve yakın görme ihtiyacınız
• Mesleğiniz, gece araç kullanma sıklığınız ve günlük alışkanlıklarınız
• Lazer göz ameliyatı gibi alternatiflerin uygun olup olmadığı. Bkz. Lazer göz ameliyatı: LASIK, PRK ve SMILE kimlere uygun?
• Beklentileriniz: Her mesafede gözlüksüz görmek her zaman mümkün olmayabilir; bazı işler için gözlük gerekmeye devam edebilir.

Ameliyat öncesi hazırlık

FDA, fakik lens öncesinde şu adımları sıralar:

• Göz bebeği büyüklüğü, gözün ön odasının derinliği ve korneanın iç yüzeyindeki hücre sayısı gibi ölçümler yapılır. Kornea haritası (topografi) gibi ölçümler de istenebilir.
• Kontakt lens kullanıyorsanız ölçümlerden önce hekiminizin söylediği süre boyunca lens takmayı bırakmanız istenir.
• Bazı fakik lens türlerinde, ameliyattan 1–2 hafta önce göz içi sıvısının birikmesini önlemek için irise lazerle küçük bir açıklık yapılabilir.
• Kanama riskini artırabilecek ilaçlar varsa hekiminizin önerisine göre düzenleme yapılır.
• Ameliyat günü için açlık talimatı verilebilir.
• Riskler, yararlar ve alternatifler konuşulur; aydınlatılmış onam formu imzalanır.

Ameliyat nasıl yapılır?

FDA'ya göre fakik lens ameliyatı genellikle genel anestezi olmadan, göz uyuşturularak ve gerekirse hafif bir sakinleştiriciyle yapılır. Gözün ön kısmında küçük bir kesi açılır ve lens, türüne göre irisin önüne ya da arkasına yerleştirilir. İşlem yaklaşık 30 dakika sürer.

Refraktif lens değişiminde ise Kraliyet Oftalmologlar Koleji'ne göre işlem lokal anestezi ve gerekirse sakinleştiriciyle yapılır, gözler genellikle ayrı seanslarda ameliyat edilir. NHS de bu tür ameliyatların çoğunlukla lokal anesteziyle yapıldığını ve hastanın genellikle aynı gün evine döndüğünü belirtir.

Ameliyat sonrası iyileşme

FDA'nın fakik lensler için aktardığı iyileşme süreci şöyledir:

• Göze koruyucu bir siperlik takılır; ilk dönemde gece ve gündüz, sonrasında hekimin önerdiği şekilde kullanılır.
• Birkaç hafta süreyle antibiyotikli ve iltihap giderici damlalar kullanılır.
• Görme genellikle 2–4 hafta içinde dengelenir.
• İlk 3–5 gün gözü ovuşturmamak gerekir.
• Tam iyileşme yaklaşık 8 hafta sürer.
• Kontroller önce birkaç gün ya da birkaç hafta arayla, sonra daha seyrek yapılır. FDA, fakik lens takılan kişilerin ömür boyu yılda bir göz muayenesi olmasını önerir.

NHS, ameliyat günü araç kullanılmamasını ve iyileşme döneminde gece araç kullanmaktan kaçınılmasını önerir. Şiddetli ağrı ya da kötüleşen belirtiler olduğunda FDA, hekimle hemen iletişime geçilmesini vurgular.

Olası riskler ve yan etkiler

Fakik lens için FDA'nın sıraladığı riskler:

• Gözlük veya lensle düzeltilemeyen görme kaybı
• Işık çevresinde parlama ve hale, çift görme, gece görmesinde azalma
• Lensin yeniden konumlandırılması, değiştirilmesi ya da çıkarılması için ek ameliyat gereksinimi
• Hedeflenenden az ya da fazla düzeltme; gözlük veya lens ihtiyacının sürmesi
• Göz içi basıncında artış ve buna bağlı uzun süreli tedavi gereksinimi
• Kornea iç yüzeyindeki hücre kaybına bağlı kornea bulanıklığı
• Katarakt gelişimi
• Retina dekolmanı
• Seyrek de olsa enfeksiyon, kanama ve iltihap
• FDA, uzun dönem etkilere ilişkin verilerin sınırlı olduğunu da belirtir.

Refraktif lens değişimi için Kraliyet Oftalmologlar Koleji ve NHS'in belirttiği riskler: Retina dekolmanı, göz içi enfeksiyon, lensin arkasındaki zarda zamanla bulanıklık gelişmesi (lazerle tedavi edilebilir), ek ameliyat gereksinimi, hale ve parlama gibi görme yakınmaları, göz kuruluğu ve batma.