Gelişimsel kalça displazisi nedir? Belirtileri, tarama ve tedavi

Gelişimsel kalça displazisi nedir?

Kalça eklemi, uyluk kemiğinin (femur) yuvarlak başı ile leğen kemiğindeki çukurdan (asetabulum) oluşan bir "top ve yuva" eklemidir. NHS, gelişimsel kalça displazisini bebeğin kalça ekleminin gevşek olması ve normal konumundan kolayca çıkabilmesi olarak tanımlar. MedlinePlus'a göre bu durumda kalça çukuru çok sığdır ve uyluk kemiğinin başı yuvadan kısmen ya da tamamen kayabilir. Bir veya iki kalça etkilenebilir.

Sağlık Bakanlığı'nın GKD rehberine göre kalça eklemi anne karnının 8. haftasında oluşur; gelişimi doğumdan sonraki ilk 4 yılda belirgin bir hızla sürer ve 8 yaşına kadar devam eder. Rehber, doğum sonrası pozisyonu da hastalıkta rol oynayan çevresel etkenler arasında sayar. Yenidoğan kalçası için doğal (fizyolojik) pozisyon, bacakların kalçadan bükülü ve dışa açık olduğu pozisyondur; rehber, kalçaların gerilip bacakların birbirine doğru kapatıldığı her durumun risk oluşturduğunu vurgular.

Sağlık Bakanlığı rehberinde aktarılan verilere göre yaklaşık her 100 bebekten 5'inde muayene ya da ultrasonda kalçada gevşeklik saptanabilir, ancak bunların büyük çoğunluğu altıncı hafta civarında kendiliğinden düzelir. NHS de bazı durumların kendiliğinden düzelebildiğini belirtir. Kalıcı olanların ise erken tanınıp tedavi edilmesi gerekir.

Risk etkenleri nelerdir?

Gelişimsel kalça displazisinin nedeni tam olarak bilinmez; genetik ve mekanik etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür. Sağlık Bakanlığı rehberi, NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca risk etkenleri şunlardır:

• Ailede gelişimsel kalça displazisi öyküsü
• Kız bebek olmak, özellikle ilk doğan kız bebekler
• Makat geliş: Bebeğin anne karnında ya da doğumda poposu aşağıda olacak şekilde durması
• İlk doğum
• Anne karnındaki sıvının (amniyon sıvısı) az olması
• Çoğul gebelik (ikiz, üçüz)
• Eşlik eden başka şekil bozuklukları: Boyun eğriliği (tortikolis) veya ayak şekil bozuklukları gibi
• MedlinePlus'a göre yüksek doğum ağırlığı
• Kundak uygulaması: Bacakların gerili ve birbirine bitişik şekilde sıkıca sarılması

Sağlık Bakanlığı rehberi, kültürel olarak yapılan kundaklamanın, yenidoğanın ayaklarından tutularak baş aşağı sarkıtılmasının, "bacakları düzgün olsun" diye kalça ve dizlerin gerilmesinin ve bebeğin sıkı giydirilmesinin bu durumun daha sık görülmesine katkıda bulunabileceğini belirtir.

Belirtileri nelerdir?

Yenidoğan döneminde gelişimsel kalça displazisi çoğu zaman belirti vermez ve ancak muayeneyle fark edilir. MedlinePlus'a göre bebeklerde şu bulgular dikkat çekebilir:

• Etkilenen bacağın dışa doğru dönmesi
• Bir tarafta bacak hareketlerinin daha az olması
• Bacak boylarının farklı görünmesi
• Uyluk ya da kalçadaki deri kıvrımlarının iki tarafta simetrik olmaması
• Bez değiştirirken bir bacağın diğeri kadar açılamaması

Yürüme çağındaki çocuklarda MedlinePlus'a göre şu bulgular görülebilir:

• Topallama ya da paytak (ördekvari) yürüyüş
• Bir tarafta parmak ucunda yürüme
• Belin öne doğru belirgin çukurlaşması

NHS'e göre ileri yaşlarda fark edilen durumlarda kalça ve kasıkta ağrı ile hareket sırasında klik ya da "tık" sesi hissedilebilir. Deri kıvrımlarındaki küçük asimetriler sağlıklı bebeklerde de görülebileceğinden, şüphe durumunda değerlendirme hekim tarafından yapılmalıdır.

Tanı ve Türkiye'deki tarama programı

Kalça muayenesi

MedlinePlus'a göre yenidoğanların rutin muayenesinde hekim, kalçalara nazik hareketler yaptırarak kalçanın yerinden çıkıp çıkmadığını ya da yerine "atlayarak" girip girmediğini kontrol eder. Bu muayene yöntemlerine Ortolani ve Barlow testleri denir. Hafif durumlar ilk muayenede fark edilmeyebileceğinden MedlinePlus, muayenenin farklı zamanlarda tekrarlanmasının önemli olduğunu belirtir.

Kalça ultrasonu

NHS ve MedlinePlus'a göre küçük bebeklerde tanıyı doğrulamak için kalça ultrasonu kullanılır; daha büyük bebek ve çocuklarda ise röntgenden yararlanılır. Sağlık Bakanlığı rehberine göre özellikle yaşamın ilk altı ayında kalça ultrasonu öne çıkan yöntemdir ve ultrason incelemesi Graf yöntemi adı verilen bir sınıflama sistemine göre değerlendirilir. Bkz. Ultrason nedir?

Türkiye'de izlenen yol

Sağlık Bakanlığı'nın Gelişimsel Kalça Displazisi Ulusal Erken Tanı ve Tedavi Programı'nın akış şeması özetle şöyledir:

1. Doğumdan sonraki ilk 48 saat içinde sağlık personeli aileyi gelişimsel kalça displazisi hakkında bilgilendirir.
2. Bebekte risk etkenlerinden herhangi biri varsa kalça ultrasonu için randevu verilir.
3. Risk etkeni yoksa aile hekimi bebeğin 41. gün izleminde risk değerlendirmesi ve kalça muayenesi yapar; risk etkeni ya da şüpheli bulgu varsa ultrasona yönlendirir.
4. Ultrasonda normal (Graf tip I) bulunan kalçalar izlemden çıkarılır; diğer bulgularda bebek ortopedi ve travmatoloji uzmanına yönlendirilir.

Rehbere göre risk taşıyan ya da muayenesinde şüpheli bulgu olan bebeklerin kalçalarının yaşamın en geç ilk 4–6 haftasında ultrasonla değerlendirilmesi hedeflenir. Çocuk sağlığı izlemleri için bkz. Bebek gelişim basamakları

Tedavi nasıl yapılır?

Sağlık Bakanlığı rehberine göre tedavinin amacı kalça eklemini en kısa sürede yerine oturtmak, bu konumu korumak ve eklemin normal gelişimini sağlamaktır. Rehber, özellikle yaşamın ilk 2–3 ayının tedavi için "altın dönem" olduğunu ve tanı ne kadar geç konursa yapılacak girişimlerin o kadar karmaşık hâle geldiğini vurgular.

İlk altı ay: bandaj ve ortezler

• Pavlik bandajı: NHS ve Sağlık Bakanlığı rehberine göre ilk tercih edilen tedavidir. Bebeğin bacaklarını kalçadan bükülü ve dışa açık konumda tutan yumuşak bir askı sistemidir. NHS'e göre durumun ağırlığına bağlı olarak genellikle 6–12 hafta süreyle, banyo ve bez değişimi sırasında da dahil olmak üzere sürekli takılır; bandajın nasıl kullanılacağını uzman ekip aileye gösterir.
• Sert ortezler: NHS'e göre bandaj işe yaramazsa ya da bebek daha büyükse, bacakları açık tutan sert bir ortez kullanılabilir.
• Tedavi süresince kalça, düzelme sağlanana kadar belirli aralıklarla ultrasonla izlenir.

Sağlık Bakanlığı rehberi, gelişimsel kalça displazisinin tedavisinde "bol ara bezi" ya da üst üste bez bağlama uygulamasının yeri olmadığını belirtir.

Altı aydan sonra: alçı ve cerrahi

MedlinePlus ve Sağlık Bakanlığı rehberine göre altı aydan sonra tanı konan ya da bandaj tedavisinin işe yaramadığı çocuklarda cerrahi girişim gerekebilir. Genel anestezi altında kalça kapalı yöntemle yerine oturtulur ve ardından alçı uygulanır; bu yeterli olmazsa açık ameliyat yapılır. NHS de ağır durumlarda ameliyattan sonra kalçanın iyileşmesini desteklemek için geçici bir alçı kullanıldığını belirtir.

Olası komplikasyonlar

• Tedavi edilmeyen durumlarda: MedlinePlus'a göre ileri yaşlarda kalçada kireçlenme (artrit) ve eklemde ağır bozulma gelişebilir. Sağlık Bakanlığı rehberi de uygun tedavi edilmeyen kalça displazisinin erişkinlikte kalça artrozuyla sonuçlanabildiğini ve protez ameliyatı gerektirebildiğini belirtir. Bkz. Kalça kireçlenmesi
• Tedaviye bağlı: MedlinePlus, ortezlerin deride tahrişe yol açabileceğini ve bacak boyları arasında fark kalabileceğini belirtir. Sağlık Bakanlığı rehberine göre uyluk kemiği başının beslenmesinin bozulması (avasküler nekroz) tedavi sonrası uzun dönemde en önemli sorundur.

NHS, tedavinin genellikle sorunu düzeltmede iyi sonuç verdiğini belirtir. MedlinePlus da bebeklikte erken fark edilen durumların çoğunun yalnızca ortezle düzeltilebildiğini; geç tanının daha karmaşık ameliyatlar gerektirebileceğini vurgular.

Kundak ve günlük bakımda dikkat edilecekler

Sağlık Bakanlığı rehberi, gelişimsel kalça displazisinin önlenebilir bir sakatlık nedeni olduğunu ve toplumun bilinçlendirilmesinin önemini vurgular. Günlük bakımda:

• Bebeği bacakları gerili ve birbirine bitişik olacak şekilde sıkıca kundaklamayın. Bacakların kalçadan bükülüp dışa açılabileceği rahat giysiler tercih edin.
• Bebeği ayaklarından tutarak baş aşağı sarkıtmayın.
• "Bacakları düz olsun" diye bebeğin kalça ve dizlerini zorla germeyin.
• Bebeği sıkı giydirmekten kaçının.
• Kalça muayenesi yapılan izlemleri ve ultrason randevularını aksatmayın.