Bebek kalça ultrasonu nedir, ne zaman yapılır?

Gelişimsel kalça displazisi nedir?

Kalça eklemi, uyluk kemiğinin yuvarlak başının leğen kemiğindeki çanak biçimli bir yuvaya (asetabulum) oturmasıyla oluşur. NHS gelişimsel kalça displazisini, bebeğin kalça ekleminin gevşek olduğu ve kolayca normal konumundan çıkabildiği bir durum olarak tanımlar. Bir ya da iki kalçayı birden etkileyebilir.

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün eğitim belgesine göre GKD farklı derecelerde olabilir:

• Displazi: Kalça yuvasının gelişiminin yetersiz, yani çanağın sığ kalması
• Subluksasyon: Uyluk kemiği başı ile yuva arasındaki temasın azalması (yarı çıkık)
• Tam çıkık: Uyluk kemiği başının yuvanın tamamen dışına çıkması

RadiologyInfo da (Amerikan Radyoloji Koleji ile Kuzey Amerika Radyoloji Derneği'nin ortak hasta bilgilendirme sitesi) GKD'nin sığ bir yuvadan tam çıkığa kadar uzanan bir yelpazede görülebildiğini belirtir.

Ne sıklıkla görülür?

Sağlık Bakanlığı belgesine göre her 60 yenidoğandan birinin kalçasında muayenede gevşeklik (instabilite) bulgusu saptanır; bunların yüzde 60'ı yaşamın ilk haftasında, yüzde 88'i ilk iki ayda kendiliğinden düzelir. Aynı belgede kız bebeklerde erkeklere göre 4–8 kat daha sık görüldüğü ve tarama programıyla Türkiye'de her yıl 15–20 bin yeni olgu beklendiği belirtilir. Kendiliğinden düzelme olasılığı, tetkikin zamanlamasının neden önemli olduğunu da açıklar.

Neden ultrason kullanılır?

RadiologyInfo'ya göre bebeklerin kalça eklemi, yetişkinlerin aksine büyük ölçüde kıkırdaktan oluşur. Kıkırdak röntgende iyi görünmez, ancak ultrasonla eklemin tamamı net biçimde izlenebilir. Bu nedenle:

• Sağlık Bakanlığı belgesine göre tanıda ilk altı ayda ultrasonografi, altı aydan sonra ise leğen kemiği röntgeni (düz pelvis grafisi) kullanılır.
• RadiologyInfo, kalça ultrasonunun yaklaşık altı aylığa kadar yapılabildiğini belirtir.
• MedlinePlus da daha küçük bebeklerde tanıyı doğrulamak için ultrason, daha büyük bebek ve çocuklarda röntgen kullanıldığını belirtir.

Ultrason iyonlaştırıcı radyasyon içermez; RadiologyInfo'ya göre standart tanısal ultrasonun insanlarda bilinen zararlı bir etkisi yoktur. Ultrason hakkında genel bilgi için bkz. Ultrason nedir?

Hangi bebeklere ve ne zaman yapılır?

Türkiye'deki tarama programı

Sağlık Bakanlığı'nın Gelişimsel Kalça Displazisi Erken Tanı ve Tedavi Programı'na göre:

1. Doğumdan sonra, taburculuk öncesinde hastanede yenidoğan değerlendirmesi yapılır ve bebekte risk etkeni olup olmadığına bakılır. Programın temel amaçlarından biri, yenidoğan döneminde tüm bebeklerin kalça çıkığı açısından muayene edilmesidir.
2. Risk etkeni olan bebekler için ultrason randevusu alınır. Program, risk grubundaki bebeklerin kalçalarının yaşamın 3–4. haftalarında ultrasonla incelenmesini öngörür.
3. Risk etkeni olmayan bebekler 41. gün izleminde aile hekimi tarafından yeniden muayene edilir. Bu muayenede şüpheli bir bulgu saptanırsa bebek kalça ultrasonuna yönlendirilir.

Programda tüm bebeklere değil, belirlenen risk grubuna ultrason yapılmasının (seçici tarama) nedeni olarak radyologların sayısı ve iş yükü gösterilir. Belgeye göre program; Çocuk Ortopedisi Derneği, Türk Radyoloji Derneği, çocuk hekimleri, halk sağlığı uzmanları ve aile hekimleriyle birlikte yürütülür.

NHS, gelişimsel kalça displazisinin genellikle ağrıya yol açmadığını ve bu nedenle tarama yapılmadan çoğu zaman fark edilmeyebileceğini belirtir. Bebeğiniz sağlıklı görünse bile muayene ve ultrason randevularını aksatmamanız bu yüzden önemlidir.

Risk etkenleri

Sağlık Bakanlığı belgesinde sayılan risk etkenleri şunlardır:

• Birinci ya da ikinci derece akrabalarda GKD öyküsü
• İlk doğan kız bebek olmak
• Çoğul gebelik (ikiz, üçüz)
• Anne karnındaki sıvının az olması (amniyon sıvısı azlığı)
• Makat geliş (bebeğin anne karnında popo ya da ayak tarafı aşağıda durması)
• Doğumsal boyun eğriliği (tortikolis)
• Ayakta şekil bozukluğu (içe, dışa ya da yukarı dönüklük)
• Başta düzleşme ya da asimetri (plajiyosefali)
• Leğen kemiğinde eğiklik (pelvik oblisite) ve kalçanın yana açılmasında kısıtlılık

NHS ve MedlinePlus da makat geliş ve aile öyküsünü önemli risk etkenleri arasında sayar; MedlinePlus ayrıca yüksek doğum ağırlığını ekler.

Uluslararası öneriler

RadiologyInfo'nun aktardığı uzman önerilerine göre 4 haftalıktan küçük bebeklerde görüntüleme genellikle önerilmez; 4 hafta ile 4 ay arasında, muayene bulgusu net değilse ya da risk etkeni varsa ultrason uygun kabul edilir; 4 aydan büyük bebeklerde ise genellikle leğen kemiği röntgeni tercih edilir. Bebeğinizin tetkik zamanını izleyen hekiminiz belirler.

Tetkike hazırlık

RadiologyInfo şu önerilerde bulunur:

• Tetkikten önce bebeğinizi beslemeniz yararlı olabilir; bunu önceden ekiple teyit edin.
• İnceleme sırasında emzik ya da biberon bebeği sakinleştirmeye yardımcı olabilir.
• Bebeğin sizi görebileceği ve sesinizi duyabileceği bir yerde durmanız onu rahatlatabilir.

Bebeğinizi kolayca soyulup giydirilebilecek giysilerle getirin; yedek bez ve örtü bulundurun. Varsa hastane çıkışında verilen yenidoğan muayene kaydını ve önceki ultrason raporlarını yanınıza alın.

İşlem nasıl yapılır?

Bebek muayene masasına yatırılır ve kalça bölgesine suda çözünen bir jel sürülür. İncelemeyi yapan hekim, prob adı verilen el cihazını cilde yerleştirerek kalça ekleminin görüntülerini alır.

Sağlık Bakanlığı belgesine göre Türkiye'deki tarama programında standart değerlendirme yöntemi Graf yöntemidir. Bu yöntemde alınan ultrason görüntüleri Graf'ın geliştirdiği sınıflama sistemine göre değerlendirilir ve her kalça bir "tip" olarak sınıflandırılır. İşlem bebeğe acı vermez; ancak bazı bebekler soyulmaktan ya da hareketsiz tutulmaktan huzursuz olup ağlayabilir. Bu durum tetkike engel değildir.

Sonuçlar ne anlatır?

RadiologyInfo'ya göre görüntüler bir radyoloji uzmanı tarafından değerlendirilir ve rapor bebeği izleyen hekime gönderilir. Sağlık Bakanlığı'nın akış şemasına göre Graf yöntemiyle yapılan incelemede:

• Tip 1 kalça: Normal kabul edilir.
• Tip 2A kalça: Bir ay sonra kontrol ultrasonu yapılır.
• Diğer tipler (Tip 2B, 2C, D, 3 ve 4): Bebek ortopedi muayenesine yönlendirilir.

Raporda "Tip 2A" görmek ailelerde kaygı yaratabilir; ancak bu sonuç, kalçanın gelişiminin bir süre sonra yeniden kontrol edilmesi gerektiği anlamına gelir. Sonucun bebeğiniz için ne anlama geldiğini izleyen hekiminize sorun.

Kalça displazisi saptanırsa ne yapılır?

NHS'e göre en sık kullanılan tedavi Pavlik bandajıdır. Bu yumuşak kumaştan yapılmış askı sistemi, bebeğin kalça eklemini nazikçe doğru konuma yönlendirmeye yardımcı olur. NHS, bandajın durumun ağırlığına göre genellikle 6–12 hafta boyunca sürekli takıldığını belirtir. Sağlık Bakanlığı belgesinde de 0–6 ay arası bebeklerde dinamik ortezler arasında Pavlik bandajı sayılır.

RadiologyInfo'ya göre ultrason, bandaj kullanan altı aydan küçük bebeklerde tedavinin izlenmesinde de kullanılır. MedlinePlus, altı aydan önce saptanan durumların çoğunlukla kalçayı "kurbağa bacağı" pozisyonunda tutan ortezlerle tedavi edildiğini, daha geç tanı alan ya da ortezle düzelmeyen çocuklarda ameliyat ve alçı gerekebileceğini belirtir.

Sağlık Bakanlığı belgesi erken tanı ve uygun tedavinin önemini vurgular: erken tanıyla tedavinin zorluğu ve komplikasyon riski azalır. Geç tanıda ise ileri yaşlarda kalça kireçlenmesi ve omurgada değişiklikler gibi sorunlar gelişebilir.