Duygudurum dalgalanmaları: ne zaman normal, ne zaman değil?

Olağan duygu değişimleri

Ruh hâlimiz uykudan, açlıktan, yorgunluktan, hormonlardan, hava durumundan ve yaşadığımız olaylardan etkilenir. Kötü geçen bir iş gününden sonra sinirli olmak, sevdiğimiz biriyle tartıştıktan sonra üzülmek ya da güzel bir haber aldığımızda coşkulu olmak beklenen tepkilerdir.

NHS, genel bir düşük ruh hâlinin kişiyi üzgün, kaygılı ya da panik içinde, öfkeli ya da hayal kırıklığına uğramış, özgüveni düşük hissettirebileceğini; ancak bunun çoğu zaman birkaç gün veya hafta içinde düzeldiğini belirtir. NHS'ye göre düşük ruh hâline şu durumlar yol açabilir:

• İş stresi, işsizlik veya emeklilik
• Aile ilişkilerindeki sorunlar, boşanma ya da bakım verme sorumluluğu
• Maddi sıkıntılar
• Hastalık veya yaralanma
• Yas
• Ev almak, çocuk sahibi olmak veya evlenmek gibi büyük yaşam olayları

NHS, bazen düşük ruh hâlinin belirgin bir neden olmadan da ortaya çıkabileceğini ekler.

Ne zaman olağan dışıdır?

Duygudurum dalgalanmalarının bir sağlık sorununa işaret edip etmediğini anlamak için şu sorular yol gösterici olabilir:

• Ne kadar sürüyor? NHS'ye göre iki hafta veya daha uzun süren düşük ruh hâli depresyon işareti olabilir.
• Ne kadar şiddetli? Duygular, durumun gerektirdiğinden çok daha yoğun mu?
• Yaşamı ne kadar etkiliyor? İş, okul, aile ve arkadaş ilişkileri bozuluyor mu?
• Davranışları değiştiriyor mu? Uyku, iştah, harcama alışkanlıkları veya risk alma davranışlarında belirgin değişiklik var mı?
• Bir örüntü var mı? Dönemler halinde mi geliyor, belirli bir zamana (örneğin adet döngüsü veya mevsim) bağlı mı?

Depresyon: süren düşük ruh hâli

NHS, iki hafta veya daha uzun süren düşük ruh hâlinin depresyon belirtisi olabileceğini ve buna yaşamdan keyif alamama, umutsuzluk, dikkati toplamada güçlük ve kendine zarar verme ya da ölüm düşünceleri gibi belirtilerin eşlik edebileceğini belirtir.

Depresyonda ruh hâli günden güne biraz değişse de genel tablo süreklidir: Kişi çoğu gün kendini çökkün hisseder ve eskiden keyif aldığı şeylerden zevk alamaz. Daha hafif ama yıllarca süren düşük ruh hâli ise distimi (süregen depresif bozukluk) olarak adlandırılır.

Bipolar bozukluk: aşırı iniş çıkışlar

NIMH, herkesin iniş çıkışlar yaşadığını; ancak bipolar bozuklukta ruh hâli değişikliklerinin aşırı boyutlara ulaşabildiğini belirtir. Bipolar bozuklukta ruh hâli, günler ya da haftalar süren ve kişinin işlevselliğini belirgin biçimde etkileyen dönemler hâlinde değişir.

Mani ve hipomani dönemleri

NIMH'nin sıraladığı mani belirtileri şunlardır:

• Kendini çok "yukarıda", coşkulu ya da aşırı sinirli ve alıngan hissetme
• Düşüncelerin çok hızlı akması
• Uykuya ihtiyacın azalması
• Yemek, içki, cinsellik veya diğer zevk veren etkinliklere aşırı yönelme

NIMH'ye göre hipomani dönemleri benzer özellikler taşır ama daha hafiftir ve günlük yaşamı belirgin biçimde bozmaz.

Depresif dönemler

NIMH'ye göre bipolar bozukluktaki depresif dönemlerde kişi çok çökkün, üzgün veya kaygılı hissedebilir; neredeyse tüm etkinliklere ilgisini kaybedebilir; uykuya dalmakta güçlük çekebilir, çok erken uyanabilir ya da çok fazla uyuyabilir; kendini umutsuz veya değersiz hissedebilir, ölüm ya da intihar düşünceleri yaşayabilir.

Bipolar bozukluk türleri

NIMH üç temel türden söz eder:

• Bipolar I bozukluk: En az yedi gün süren mani dönemleriyle tanımlanır.
• Bipolar II bozukluk: Depresif dönemler ve daha hafif olan hipomani dönemleriyle seyreder.
• Siklotimik bozukluk: Tekrarlayan hipomanik ve depresif belirtiler vardır, ancak bunlar mani veya depresyon dönemi sayılacak kadar yoğun değildir.

Bipolar bozuklukta dalgalanmalar, "bir saat neşeli bir saat üzgün" biçiminde değil, çoğu zaman günler ya da haftalar süren dönemler hâlinde görülür. Gün içinde çok hızlı değişen duygular ise başka durumlarla ilişkili olabilir.

Duygudurumu etkileyebilen diğer durumlar

Ruh hâli dalgalanmalarına başka sağlık sorunları da yol açabilir ya da katkıda bulunabilir:

• Hormon değişiklikleri: Adet döngüsüne bağlı değişiklikler (adet öncesi sendrom ve daha ağır biçimi olan adet öncesi disforik bozukluk), gebelik, doğum sonrası dönem ve menopoz
• Tiroid hastalıkları: Tiroidin fazla ya da az çalışması huzursuzluk, kaygı veya çökkünlüğe yol açabilir.
• Alkol ve madde kullanımı: Hem kullanım sırasında hem de bırakma döneminde belirgin duygu dalgalanmalarına neden olabilir.
• Uyku eksikliği: Düzensiz ve yetersiz uyku ruh hâlini doğrudan etkiler.
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB): Duyguları düzenlemede güçlük eşlik edebilir.
• Bazı ilaçlar: Örneğin bazı steroidler ruh hâlini etkileyebilir.

Bu nedenle değerlendirme sırasında hekim bedensel nedenleri de araştırabilir ve tiroid testleri gibi tetkikler isteyebilir.

Ruh hâlini izlemek

NIMH, ruh hâlindeki dalgalanmaları tanımaya yardımcı olması için bir yaşam çizelgesi ya da duygudurum günlüğü tutulmasını önerir. Bunun için:

• Her gün ruh hâlinizi basit bir ölçekle (örneğin çok düşükten çok yükseğe) not edin.
• Uyku sürenizi, önemli olayları, ilaçları, alkol ve kafein kullanımını ve kadınlarda adet döngüsünü de ekleyin.
• Birkaç hafta sonra bir örüntü olup olmadığına bakın.

Bu kayıtlar, hekime başvurduğunuzda değerlendirmeyi kolaylaştırır ve tedavinin etkisini izlemeye yardımcı olur.

Kendinize iyi bakmak

NHS, düşük ruh hâliyle baş etmek için şunları önerir:

• Duygularınızı güvendiğiniz kişilerle konuşmak
• Benzer deneyimler yaşayan kişilerden oluşan destek gruplarından yararlanmak
• Düzenli egzersiz yapmak
• Düzenli öğünlerle dengeli beslenmek
• Farkındalık (bilinçli farkındalık) çalışmaları yapmak

NHS ayrıca her şeyi aynı anda yapmaya çalışmamayı ve alkol, sigara, kumar ya da uyuşturucu gibi yöntemlere başvurmamayı önerir.

Yakınlar ne yapabilir?

Duygudurum dalgalanmaları yaşayan biri, değişiklikleri kendisi fark etmekte zorlanabilir. Özellikle taşkınlık dönemlerinde kişi kendini çok iyi hissettiği için bir sorun olduğunu düşünmeyebilir. Yakınlar bu süreçte önemli bir rol oynayabilir:

• Gözlemlediğiniz değişiklikleri suçlamadan, somut örneklerle paylaşın: "Son bir haftadır çok az uyuyorsun ve çok fazla harcama yaptın, seni merak ediyorum" gibi.
• Duygularını küçümsemeyin; "abartıyorsun" yerine "zor bir dönemden geçiyor gibisin" demek daha destekleyici olabilir.
• Bir uzmana başvurmasını teşvik edin ve randevuya eşlik etmeyi önerin.
• Tanı konmuşsa, tedaviye uyumunu ve erken uyarı işaretlerini birlikte izlemek için bir plan yapın.
• Kendi sınırlarınızı da gözetin; yakınına destek olan kişilerin de desteğe ihtiyacı olabilir.