Şekersiz diyabet (diabetes insipidus) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Şekersiz diyabet nedir?

Vazopressin, beynin hipotalamus adı verilen bölgesinde üretilen ve hipofiz bezinden kana salınan bir hormondur. Böbreklere "suyu tut" mesajı vererek idrarın yoğunlaşmasını sağlar ve vücudun su kaybını sınırlar.

ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK), şekersiz diyabeti vücudun çok fazla idrar yapmasına yol açan nadir bir bozukluk olarak tanımlar. NIDDK'ye göre sağlıklı bir yetişkin günde kabaca 1–3 litre idrar yapar. NHS'e göre ise şekersiz diyabetin ağır durumlarında günde 20 litreye kadar idrar yapılabilir.

Şeker hastalığından farkı

Tip 1 ve tip 2 diyabette (diabetes mellitus) kan şekeri yükselir ve fazla şeker idrarla atılır. Şekersiz diyabette ise kan şekeri olağandır; sorun su dengesini düzenleyen hormondadır. Her iki durumda da çok susama ve sık idrara çıkma görülebildiği için karıştırılabilir. Şeker hastalığı hakkında bilgi için bkz. Tip 1 diyabet ve Tip 2 diyabet

Yeni adlandırma

NHS'e göre bu durum son yıllarda nedenine göre yeniden adlandırılmaktadır: vazopressin eksikliği (AVP eksikliği) ve vazopressin direnci (AVP direnci). Türkçede ise "şekersiz diyabet" ya da "diabetes insipidus" adları yaygın olarak kullanılmaktadır.

Belirtileri nelerdir?

NIDDK ve NHS'e göre başlıca belirtiler şunlardır:

• Sık idrara çıkma: Gündüz ve gece sık idrara çıkma; gece uykudan idrar için uyanma
• Çok miktarda, açık renkli idrar
• Sürekli ve yoğun susama: Çok miktarda sıvı içme isteği

NHS'e göre sağlıklı yetişkinler günde genellikle 4–7 kez idrara çıkar. Çocuklar mesaneleri küçük olduğu için daha sık idrara çıkabilir; ancak NHS, günde 10 kezden fazla idrara çıkan bir çocuğun hekime gösterilmesini önerir.

Susuzluk (dehidratasyon) belirtileri

Kaybedilen sıvı yeterince yerine konamazsa susuzluk gelişebilir. NIDDK'ye göre susuzluk, şekersiz diyabetin başlıca tehlikesidir; ağır durumlarda nöbet, beyin hasarı ve ölüm gibi sonuçlara yol açabilir. Susuzluğun belirtileri arasında ağız kuruluğu, halsizlik, baş dönmesi ve bilinç bulanıklığı sayılabilir. Bebeklerde ve küçük çocuklarda, susuzluğunu ifade edemeyen yaşlılarda ve bilinci etkilenmiş kişilerde bu tehlike daha fazladır.

Türleri ve nedenleri

NIDDK şekersiz diyabetin dört türünü tanımlar:

Merkezi (santral) tip — vazopressin eksikliği

Vücut yeterli vazopressin üretemez. NIDDK'ye göre neden genellikle hipotalamus ya da hipofiz bezinin zarar görmesidir; ameliyat, enfeksiyon, tümör ya da kafa travması buna yol açabilir. NHS'e göre en sık görülen türdür ve vakaların yaklaşık üçte birinde belirgin bir neden bulunamaz.

Böbrek kaynaklı (nefrojenik) tip — vazopressin direnci

Vücut yeterli vazopressin üretir, ancak böbrekler bu hormona yanıt vermez. NIDDK'ye göre bazı ilaçlar, kandaki tuz ve mineral dengesizlikleri ve idrar yolu tıkanıklığı buna yol açabilir. NHS de böbrek hasarını ve bipolar bozukluk tedavisinde kullanılan lityum gibi ilaçları nedenler arasında sayar. Lityum kullanıyorsanız ilacınızı kendi başınıza bırakmayın; yakınmalarınızı hekiminize iletin.

Susama merkezli (dipsojenik) tip

NIDDK'ye göre susamayı düzenleyen hipotalamustaki bir sorun nedeniyle kişi aşırı susar ve çok sıvı içer; bu da fazla idrara yol açar.

Gebeliğe bağlı (gestasyonel) tip

NIDDK'ye göre gebelikte plasentanın ürettiği bir enzimin vazopressini parçalamasıyla ortaya çıkan geçici bir türdür ve genellikle doğumdan sonra düzelir.

Tanı nasıl konur?

Çok susama ve sık idrara çıkma yakınmasıyla başvurduğunuzda hekim önce kan şekerinizi ölçerek şeker hastalığını dışlar. NIDDK'ye göre şekersiz diyabetin tanısında şu testler kullanılır:

• İdrar testleri: İdrarın ne kadar yoğun ya da seyreltik olduğu değerlendirilir. Bkz. Tam idrar tahlili nedir?
• Kan testleri: Özellikle kandaki sodyum düzeyi ölçülür.
• Susuzluk testi: Hekim gözetiminde bir süre sıvı alımı kısıtlanır ve vücudun idrarı yoğunlaştırıp yoğunlaştıramadığına bakılır. Bu test yalnız sağlık ekibinin gözetiminde yapılmalıdır.
• Uyarı testleri: NIDDK'ye göre kanda kopeptin adlı bir maddenin ölçüldüğü testler de kullanılabilir.
• Beyin MR: Hipotalamus ve hipofiz bezinde bir sorun olup olmadığını görmek için çekilebilir. Bkz. MR nedir?

Testlerin amacı yalnız tanıyı koymak değil, aynı zamanda türünü ayırt etmektir; çünkü tedavi türe göre değişir. Muayeneye giderken bir-iki gün boyunca ne kadar sıvı içtiğinizi ve kaç kez idrara çıktığınızı not etmeniz hekiminize yol gösterebilir.

Tedavi

NIDDK ve NHS'e göre tedavi, şekersiz diyabetin türüne göre planlanır:

• Merkezi tip: NIDDK'ye göre eksik hormonun yerine geçen desmopresin adlı ilaç burun spreyi, tablet ya da iğne biçiminde kullanılabilir. NHS'e göre hafif durumlarda yalnız daha fazla su içmek yeterli olabilir.
• Böbrek kaynaklı tip: Mümkünse altta yatan neden düzeltilir. NIDDK ve NHS'e göre tiyazid grubu bazı idrar söktürücüler kullanılabilir. NIDDK'ye göre tuzu ve proteini az bir beslenme düzeni belirtileri hafifletebilir.
• Susama merkezli tip: NIDDK'ye göre buz parçaları ya da şekersiz şekerler ağız kuruluğunu ve susama hissini hafifletebilir; bazı durumlarda yatmadan önce ilaç önerilebilir.
• Gebeliğe bağlı tip: NIDDK'ye göre gebelikte desmopresin kullanılabilir; durum genellikle doğumdan sonra düzelir.

İlacın türü ve miktarı kişiye göre belirlenir. İlacınızı hekiminizin önerdiği biçimde kullanın, kendi başınıza artırıp azaltmayın ve kan testleriyle yapılan kontrollerinizi aksatmayın.

Şekersiz diyabetle yaşamak

• Su erişimi: Gün boyunca su içebileceğiniz bir düzen kurun; uzun yolculuklarda yanınızda su bulundurun.
• Sıcak hava ve egzersiz: Terlemeyle kaybedilen sıvıyı da göz önünde bulundurun.
• Hastalık dönemleri: Kusma, ishal ya da ateş gibi durumlarda sıvı kaybı artar; bu dönemlerde hekiminize daha erken başvurun.
• Tanıtıcı bilgi: Acil durumlarda sağlık ekibinin tanınızı öğrenebilmesi için tanınızı ve ilaçlarınızı gösteren bir not taşımak yararlı olabilir.
• Beslenme: NIDDK'ye göre beslenmenin şekersiz diyabetin ortaya çıkmasında ya da önlenmesinde bilinen bir rolü yoktur; ancak böbrek kaynaklı türde tuzu ve proteini azaltmak belirtileri hafifletebilir.