Deri kanseri (bazal ve skuamöz hücreli): belirtileri ve tedavisi

Melanom dışı deri kanseri nedir?

Deri; en dışta epidermis, altında dermis ve en altta deri altı dokusundan oluşur. Epidermisin en alt katmanındaki hücrelere bazal hücreler, üst katmanlardaki yassı hücrelere ise skuamöz hücreler denir. Bu hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıyla iki ana tür deri kanseri gelişir:

• Bazal hücreli karsinom (bazalyoma): MedlinePlus'a göre en sık görülen deri kanseridir. Genellikle yavaş büyür. NHS'e göre vücudun başka bölgelerine nadiren yayılır; ancak MedlinePlus, tedavi edilmezse çevre dokulara ve kemiğe ilerleyebileceğini belirtir.
• Skuamöz hücreli karsinom: MedlinePlus'a göre en sık görülen ikinci deri kanseridir. NHS'e göre bazen vücudun başka bölgelerine yayılabilir; bu nedenle değerlendirmesi daha kapsamlı olabilir.

Bu iki tür, deri kanserinin daha seyrek ama daha hızlı yayılabilen türü olan melanomdan farklıdır. Melanom, deriye rengini veren hücrelerden gelişir. Bkz. melanom konu sayfası: Melanom

Belirtileri: nelere dikkat etmeli?

NHS ve MedlinePlus'ın tarif ettiği belirtiler türlere göre biraz farklılık gösterir.

Bazal hücreli kanserde

• İnci gibi parlak ya da mumsu görünümlü, beyaz, açık pembe, ten renginde ya da kahverengi bir kabarıklık
• NHS'e göre düz, renk değiştirmiş bir leke; kahverengi ya da siyah tenlerde daha koyu görünebilir
• Kolayca kanayan ve iyileşmeyen ya da iyileşip yeniden açılan bir yara
• Kabuklanan ya da sızıntı yapan bir alan
• Yaralanma olmadan ortaya çıkan, yara izine benzeyen bir leke
• Üzerinde belirgin küçük damarlar görülen ya da ortası çökük bir kabarıklık

MedlinePlus'a göre bazal hücreli kanser genellikle yavaş büyür ve çoğu zaman ağrı yapmaz; bu nedenle kolayca gözden kaçabilir.

Skuamöz hücreli kanserde

• Büyüyen, pürüzlü ve pullu yüzeyli bir kabarıklık
• NHS'e göre daha engebeli, kabuklu ve ortası kabuk bağlamış gibi görünen bir büyüme
• MedlinePlus'a göre erken evrede pullu, kabuklu ve büyük, kırmızımsı bir leke
• İyileşmeyen bir yara

Nerelerde çıkar?

NHS'e göre bu kanserler en sık güneş gören bölgelerde görülür: baş, yüz ve kulaklar; boyun ve omuzlar; sırt; eller ve bacakların alt kısmı. Ancak güneş görmeyen bölgelerde de ortaya çıkabilirler.

NHS, 4 haftadan uzun süre ağrıyan, kaşınan, kanayan, kabuklanan ya da kabuk bağlayan bir deri alanının ve büyüyen ya da rengi veya dokusu değişen bir büyümenin hekime gösterilmesini önerir.

Nedenleri ve risk etkenleri

NHS'e göre melanom dışı deri kanserinin en sık nedeni güneşten ve solaryumlardan gelen UV ışınlarıdır. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Açık renkli, güneşte kolay yanan ten; kızıl ya da sarı saç; mavi, yeşil ya da gri göz rengi
• Çok sayıda çil ya da ben
• Geçmişte uzun süre güneşe maruz kalmak; özellikle erken yaşta ağır güneş yanıkları geçirmek
• Düzenli solaryum kullanımı
• Ailede deri kanseri öyküsü ya da daha önce deri kanseri geçirmiş olmak
• İleri yaş; NHS'e göre gençlerde de görülebilir
• MedlinePlus'a göre bağışıklık sisteminin zayıflaması, tekrarlayan röntgen ışınlarına maruz kalma, arsenik gibi kimyasallar ve sigara
• Bazı kalıtsal deri hastalıkları

NHS, koyu tenli kişilerde riskin daha düşük olduğunu, ancak onların da deri kanserine yakalanabileceğini vurgular.

Güneş hasarına bağlı pürüzlü, pullu lekeler olan aktinik keratoz da skuamöz hücreli kanserin öncüsü olabilir. Bkz. Aktinik keratoz nedir?

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre süreç genellikle şöyle ilerler:

1. Aile hekimi muayenesi: Hekim deriyi inceler ve deri kanserinden şüphelenirse uzmana yönlendirir.
2. Uzman muayenesi: Deri hastalıkları uzmanı lekeyi, deriyi büyüterek inceleyen bir cihazla (dermatoskop) değerlendirir.
3. Biyopsi: Lekenin bir kısmı ya da tamamı lokal uyuşturma altında alınır ve laboratuvarda mikroskopla incelenir. NHS'e göre sonuçlar genellikle 2–4 hafta içinde çıkar. MedlinePlus, tanının ancak biyopsiyle doğrulanabileceğini belirtir.

Kanser doğrulanırsa NHS'e göre bazı durumlarda ek testler yapılabilir: bilgisayarlı tomografi (BT) ya da MR, lenf bezlerinin değerlendirilmesi ve kan testleri. Bazal hücreli kanser nadiren yayıldığından ek testler genellikle yalnızca büyük tümörlerde gerekir; skuamöz hücreli kanserde ise daha kapsamlı değerlendirme yapılabilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi; kanserin türüne, büyüklüğüne, derinliğine, yerine ve kişinin genel sağlık durumuna göre belirlenir. NHS ve MedlinePlus'ın andığı başlıca seçenekler şunlardır:

Cerrahi yöntemler

• Cerrahi çıkarma (eksizyon): NHS'e göre ana tedavi yöntemidir. Kanserli doku, çevresindeki bir miktar sağlıklı deriyle birlikte çıkarılır ve yara dikilir. Büyük alanlarda deri nakli gerekebilir.
• Mohs cerrahisi: MedlinePlus'a göre tümör katman katman çıkarılır ve her katman hemen mikroskopla incelenir. Yüz gibi sağlıklı dokunun korunmasının önemli olduğu bölgelerde tercih edilebilir.
• Kazıma ve yakma: MedlinePlus'a göre tümörün kazınıp bölgenin elektrikle yakılmasıdır.
• Dondurma (kriyocerrahi): NHS'e göre etkilenen deri dondurulur; oluşan kabuk birkaç hafta içinde düşer.

Cerrahi dışı yöntemler

• Kremler: Yüzeysel kanserlerde hekim tarafından reçete edilen ve belirli bir süre uygulanan kremler kullanılabilir.
• Fotodinamik tedavi: NHS'e göre deriye ışığa duyarlılık kazandıran bir ilaç uygulanır, ardından bölge özel bir ışıkla tedavi edilir; kalın ve derin olmayan kanserlerde kullanılır.
• Radyoterapi (ışın tedavisi): NHS'e göre kanser geniş bir alanı kaplıyorsa, cerrahi uygun değilse ya da kanser lenf bezlerine yayılmışsa kullanılabilir; bazen tekrarlama riskini azaltmak için ameliyattan sonra da uygulanır.
• Hedefe yönelik ilaçlar ve bağışıklık tedavileri: NHS'e göre çok sayıda tümör varsa ya da kanser derine veya vücudun başka bölgelerine yayılmışsa gündeme gelebilir.

Tedavi sonrası izlem

NHS'e göre tedavi sırasında ve sonrasında düzenli kontroller yapılır. MedlinePlus, deri kanseri geçirmiş kişilerde aynı bölgede tekrarlama ya da başka bölgelerde yeni kanserler gelişebileceğini belirtir. Bu nedenle hekimin önerdiği kontrollere gitmek ve kendi derinizi düzenli incelemek önemlidir.

Korunma: güneşten nasıl korunmalı?

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Güneşin en güçlü olduğu saatlerde gölgede kalın; NHS Birleşik Krallık için 11.00–15.00, MedlinePlus ABD için 10.00–16.00 saatlerini belirtir.
• Koruyucu giysiler, geniş kenarlı şapka ve UV korumalı güneş gözlüğü kullanın.
• En az SPF 30 koruma faktörlü, UVA'ya karşı da koruyan güneş kremini bol miktarda sürün ve düzenli aralıklarla yenileyin. Bkz. Güneş kremi nasıl seçilir ve sürülür?
• Solaryum kullanmayın.
• Bebek ve çocukların derisini özellikle koruyun; NHS onların derisinin güneşe karşı daha hassas olduğunu vurgular.
• MedlinePlus'ın önerdiği gibi derinizi düzenli olarak kendiniz inceleyin.

Deriyi kendi kendine inceleme

Ayda bir kez, iyi aydınlatılmış bir ortamda tam boy ve el aynası yardımıyla tüm derinizi gözden geçirin. Yüz, kulaklar, saçlı deri, boyun, sırt, el ve ayak tabanları gibi gözden kaçabilecek bölgeleri de inceleyin. Yeni çıkan, büyüyen, renk değiştiren ya da iyileşmeyen bir alan fark ederseniz not alın ve fotoğraflayın. Bkz. Benler ne zaman kontrol ettirilmeli? ve Kanser riskini azaltmaya yardımcı yaşam tarzı alışkanlıkları