Melanom nedir? Belirtileri, ABCDE kuralı ve tedavisi

Melanom nedir?

MedlinePlus'a göre melanom, deride renk üreten melanosit hücrelerinde meydana gelen değişiklikler (mutasyonlar) sonucu gelişir. Melanositler, deriye ve benlere rengini veren melanin pigmentini üretir. Bu hücreler kontrolsüz çoğalmaya başladığında melanom ortaya çıkar.

Melanom yeni bir leke ya da ben olarak ortaya çıkabileceği gibi, var olan bir benden de gelişebilir. Halk arasında "ben kanseri" olarak da bilinir. Melanom dışındaki daha sık görülen deri kanserleri (bazal ve skuamöz hücreli kanserler) hakkında bilgi için bkz. Deri kanseri (bazal ve skuamöz hücreli)

Belirtileri: nelere dikkat etmeli?

NHS'e göre melanomun en sık belirtisi, yeni bir benin ortaya çıkması ya da var olan bir bende değişiklik olmasıdır.

ABCDE kuralı

MedlinePlus ve NHS, şüpheli benleri değerlendirmek için akılda kalıcı bir yöntem önerir:

• A — Asimetri: MedlinePlus'a göre lekenin bir yarısı diğer yarısından farklıdır. NHS'e göre melanomlar çoğunlukla düzensiz bir şekle sahiptir.
• B — Kenar (border): Kenarlar düzensiz, girintili çıkıntılı ya da bulanıktır.
• C — Renk (color): NHS'e göre normal benler genellikle tek renkliyken melanomlarda birden fazla renk bir arada bulunur.
• D — Çap (diameter): NHS'e göre melanomların çoğu 6 milimetreden büyüktür; MedlinePlus 5 milimetreden büyük olmasını uyarıcı bulgu olarak sayar. Ancak küçük melanomlar da olabilir.
• E — Değişim (evolution): Benin boyutu, şekli ya da rengi zamanla değişir. MedlinePlus'a göre görünümü değişmeye devam eden benler dikkat gerektirir.

Diğer uyarıcı belirtiler

NHS'e göre şunlar da melanom belirtisi olabilir:

• Bende şişlik ve ağrı
• Kanama ya da kabuklanma
• Kaşıntı
• Birkaç hafta içinde geçmeyen yeni ya da alışılmadık bir leke

Nerelerde görülür?

NHS'e göre melanom çoğunlukla güneş gören bölgelerde ortaya çıkar; ancak vücudun herhangi bir yerinde görülebilir. NHS gözlerde, ayak tabanlarında, avuç içlerinde ve genital bölgede de görülebileceğini belirtir. Tırnağın altında yaralanmaya bağlı olmayan koyu renkli bir alan da kontrol edilmelidir. NHS'e göre koyu tenli kişilerde melanom daha çok ayak tabanı, avuç içi ve tırnak altında görülür.

Benlerinizi nasıl izleyeceğinize ilişkin ayrıntılı bilgi için bkz. Benler ne zaman kontrol ettirilmeli?

Melanom neden olur, kimlerde daha sık görülür?

NHS'e göre melanomun en sık nedeni güneşten ve solaryumlardan gelen UV ışınlarıdır. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Güneşte kolay yanan açık ten; kızıl ya da sarı saç; mavi ya da yeşil göz
• Çok sayıda çil ya da ben; MedlinePlus'a göre bazı ben türleri de riski artırır
• Geçmişte güneş yanıkları ya da uzun süre güneşe maruz kalma
• Düzenli solaryum kullanımı
• Ailede deri kanseri öyküsü ya da daha önce deri kanseri geçirmiş olmak
• İleri yaş; ancak NHS'e göre melanom gençlerde de görülebilir

NHS'e göre koyu tenli kişilerde melanom riski daha düşüktür; ancak melanom gelişebilir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre hekim deriyi, deriyi büyüterek ve ışıklandırarak incelemeye yarayan dermatoskop adlı bir cihazla inceler. NHS'e göre aile hekimi şüpheli bir lekeyi fotoğraflayarak uzmana gönderebilir ya da sizi hızla bir uzmana yönlendirebilir.

Melanomdan şüphelenildiğinde yapılan başlıca incelemeler şunlardır:

• Biyopsi: MedlinePlus'a göre şüpheli leke çoğunlukla bütün olarak çıkarılır ve patoloji laboratuvarında incelenir. Tanı biyopsiyle konur.
• Bekçi lenf bezi biyopsisi: MedlinePlus'a göre kanserin lenf bezlerine yayılıp yayılmadığını anlamak için yapılabilir.
• Görüntüleme: MedlinePlus'a göre kanserin deri dışına yayılıp yayılmadığını belirlemek için bilgisayarlı tomografi gibi görüntüleme yöntemleri kullanılabilir.

Bu bilgiler bir araya getirilerek melanomun evresi belirlenir. MedlinePlus'a göre derinliği fazla olan ya da lenf bezlerine yayılmış melanomlarda tekrarlama ve diğer organlara yayılma riski daha yüksektir.

Tedavi

Tedavi, melanomun evresine, yerine ve kişinin genel sağlık durumuna göre planlanır. Kararlar genellikle deri hastalıkları, cerrahi, tıbbi onkoloji ve radyasyon onkolojisi uzmanlarının birlikte çalıştığı ekiplerce verilir.

Cerrahi

NHS'e göre cerrahi, özellikle erken evre melanomda ana tedavidir. Melanom, tekrarlama riskini azaltmak için çevresindeki bir miktar sağlıklı deriyle birlikte çıkarılır. Kanser lenf bezlerine yayıldıysa etkilenen lenf bezleri de çıkarılabilir. NHS'e göre yüz gibi görünür bölgelerde plastik cerrahlar sürece katılabilir; geniş alanlarda deri nakli gerekebilir.

Hedefe yönelik ilaçlar ve bağışıklık tedavisi

NHS'e göre melanom ameliyatla çıkarılamıyorsa, lenf bezlerine ya da vücudun başka bölgelerine yayılmışsa bu tedaviler kullanılır. Tedaviden önce genellikle tümör dokusunda bazı genetik değişiklikler araştırılır; bu, hangi ilacın daha uygun olabileceğini belirlemeye yardımcı olur.

Radyoterapi ve kemoterapi

NHS'e göre radyoterapi büyük melanomları küçültmek ve belirtileri hafifletmek için kullanılabilir. Kemoterapi ise melanomda daha az kullanılır ve genellikle diğer tedavilerin uygun olmadığı ileri evrelerde düşünülür.

İleri evre melanomda destek

NHS'e göre melanomun tamamen tedavi edilemediği durumlarda tedavinin amacı, kanserin ilerlemesini sınırlamak ve belirtileri hafifletmektir. Bu süreçte palyatif bakım ekipleri, hastaya ve ailesine ağrı ve diğer belirtilerin yönetiminde, duygusal ve pratik konularda destek olur. Palyatif bakım yalnızca yaşamın son dönemiyle sınırlı değildir; tedavinin herhangi bir aşamasında yaşam kalitesini korumaya yardımcı olabilir.

Tedavi sonrası izlem

NHS'e göre tedavi sırasında ve sonrasında düzenli kontroller yapılır. Yeni ya da endişe verici bir belirti fark ederseniz bir sonraki randevuyu beklemeden ekibinize haber vermeniz önerilir. MedlinePlus, aylık deri kontrollerinin önemine dikkat çeker.

Korunma ve erken fark etme

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Güneşin en güçlü olduğu saatlerde gölgede kalın; NHS Birleşik Krallık için 11.00–15.00, MedlinePlus ABD için 10.00–16.00 saatlerini belirtir.
• Koruyucu giysiler, geniş kenarlı şapka ve UV korumalı güneş gözlüğü kullanın.
• En az SPF 30 koruma faktörlü, UVA'ya karşı da koruyan güneş kremini düzenli kullanın. Bkz. Güneş kremi nasıl seçilir ve sürülür?
• Solaryum kullanmayın.
• Bebeklerin ve çocukların derisini özellikle koruyun; NHS onların derisinin güneşe daha duyarlı olduğunu belirtir.
• MedlinePlus'ın önerdiği gibi ayda bir kez derinizi baştan ayağa inceleyin.

Deriyi kendi kendine inceleme

İyi ışık alan bir odada, tam boy ve el aynası kullanarak tüm vücudunuzu gözden geçirin. Sırt, saçlı deri, kulak arkası, ayak tabanı, parmak araları ve tırnak altları gibi gözden kaçabilecek bölgeleri de kontrol edin; gerekirse bir yakınınızdan yardım isteyin. Benlerinizin fotoğrafını çekmek değişiklikleri fark etmeyi kolaylaştırır. Bkz. Kanser riskini azaltmaya yardımcı yaşam tarzı alışkanlıkları