Kısaca
Brusella ya da tıbbi adıyla bruselloz, Brucella adlı bakterilerin yol açtığı ve hayvanlardan insanlara geçen bir enfeksiyondur. Halk arasında Malta humması, mal hastalığı, koyun hastalığı ya da peynir hastalığı olarak da bilinir. T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre en sık bulaşma yolu kaynatılmamış çiğ süt ve bu sütten yapılan taze peynir, tereyağı, kaymak gibi ürünlerin tüketilmesidir. Ateş, gece terlemesi, halsizlik, eklem ve sırt ağrısı sık görülen belirtilerdir. Antibiyotiklerle tedavi edilir; tedavi haftalar sürer ve eksiksiz tamamlanması önemlidir.
Brusella nedir?
Bruselloz, hayvanlardan insanlara bulaşan hastalıklar (zoonozlar) grubundadır. Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre hastalığa yol açan Brucella türleri başlıca sığır, domuz, keçi, koyun ve köpekleri enfekte eder. WHO, insanlardaki vakaların çoğundan Brucella melitensis adlı türün sorumlu olduğunu belirtir; bu tür özellikle keçi ve koyunlarla ilişkilidir.
Hastalık, hayvancılığın yaygın olduğu ve çiğ süt ürünlerinin tüketildiği bölgelerde daha sık görülür. Türkiye'de de hayvancılıkla uğraşanlar ve kaynağı belli olmayan süt ürünlerini tüketenler risk altındadır. T.C. Sağlık Bakanlığı, hastalığın halk arasında "mal hastalığı", "koyun hastalığı" ve "peynir hastalığı" gibi adlarla bilindiğini belirtir.
Nasıl bulaşır?
T.C. Sağlık Bakanlığı, WHO ve CDC'nin açıklamalarına göre başlıca bulaşma yolları şunlardır:
- Çiğ süt ve süt ürünleri: WHO'ya göre vakaların çoğu, enfekte keçi veya koyunların pastörize edilmemiş sütü ya da bu sütten yapılan peynirin tüketilmesiyle ortaya çıkar. Bakanlık; taze peynir, tereyağı, kaymak ve kremayı da sayar.
- Az pişmiş et: CDC, iyi pişmemiş etin de bulaşma yolu olabileceğini belirtir.
- Hasta hayvanla temas: Doğum yapan ya da yavru atan hayvanların yavru zarı (plasenta), atık yavru, kan ve diğer vücut sıvılarıyla çıplak elle temas bulaşmaya yol açabilir.
- Solunum yoluyla: WHO ve CDC, bakterinin havadaki parçacıkların solunmasıyla da bulaşabileceğini belirtir; bu özellikle ahırlarda, mezbahalarda ve laboratuvarlarda önemlidir.
WHO'ya göre insandan insana bulaşma çok nadirdir. Yani hasta biriyle aynı evde yaşamak, sarılmak ya da aynı sofraya oturmak genellikle bulaşma riski oluşturmaz; riskli olan ortak tüketilen çiğ süt ürünleridir.
Kimler daha fazla risk altında?
WHO ve CDC'ye göre mesleği gereği hayvanlarla ya da hayvan dokularıyla temas edenler daha yüksek risk taşır:
- Çiftçiler ve hayvan yetiştiricileri
- Kasaplar ve mezbaha çalışanları
- Veteriner hekimler
- Avcılar
- Laboratuvar çalışanları
Belirtileri nelerdir?
WHO'ya göre bruselloz gribe benzeyen belirtilerle seyreder. T.C. Sağlık Bakanlığı en sık görülen belirtileri şöyle sıralar:
- Ateş
- Gece terlemeleri
- Halsizlik ve yorgunluk
- Baş ağrısı
- Eklem, kas ve sırt ağrıları
- İştahsızlık ve kilo kaybı
WHO'ya göre kuluçka süresi, yani bakteriyle karşılaşma ile belirtilerin başlaması arasındaki süre, bir hafta ile iki ay arasında değişir; çoğunlukla iki ila dört haftadır. Bu nedenle kişi, haftalar önce tükettiği bir ürünü belirtilerle ilişkilendirmeyebilir.
Ateş gün içinde yükselip düşebilir ve terlemeyle birlikte olabilir. Belirtiler özgül olmadığı için grip, başka bir enfeksiyon ya da romatizmal bir hastalıkla karışabilir. Hekime başvurduğunuzda çiğ süt ürünü tükettiğinizi ya da hayvanlarla temas ettiğinizi mutlaka söyleyin; bu bilgi tanıyı hızlandırır. Uzun süren ateş hakkında genel bilgi için Erişkinde ateş yazısına bakabilirsiniz.
Tedavi edilmezse ne olur?
CDC'ye göre tedavi edilmeyen enfeksiyon süreğen (kronik) hâle gelebilir ve bazı belirtiler uzun süre devam edebilir ya da tekrarlayabilir. CDC'nin sıraladığı olası sorunlar şunlardır:
- Eklem iltihabı (artrit) ve omurga tutulumu
- Kalp iç zarının enfeksiyonu (endokardit)
- Karaciğer ve dalakta büyüme
- Bellek sorunları, zihin bulanıklığı ve depresyon
CDC'ye göre brusella nedeniyle ölüm nadirdir ve enfekte kişilerin yüzde 2'sinden azında görülür. Ancak hastalık uzun süre iş gücü kaybına ve yaşam kalitesinde düşüşe yol açabilir. Bu nedenle erken tanı ve tedavinin eksiksiz tamamlanması önemlidir.
Bu konuda
Brusella (Malta humması) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
Tanı; belirtiler, hayvanlarla temas ya da çiğ süt ürünü tüketme öyküsü ve laboratuvar testleriyle birlikte konur. CDC, hekimlerin tanıyı test ile doğruladığını belirtir. Bu amaçla genellikle şu tetkikler kullanılır:
- Kan testleri: Kanda Brucella bakterisine karşı oluşmuş antikorların araştırılması
- Kan kültürü: Kandan alınan örnekte bakterinin üretilmeye çalışılması
- Diğer tetkikler: Tam kan sayımı, karaciğer testleri ve gerekirse eklem veya omurga tutulumu için görüntüleme
Hangi testlerin gerektiğine ve sonuçların yorumuna enfeksiyon hastalıkları uzmanı veya sizi değerlendiren hekim karar verir.
Muayeneye giderken neleri söylemelisiniz?
Brusellanın belirtileri pek çok hastalığa benzediği için öykünüz tanıda büyük önem taşır. Hekiminize şunları anlatmanız yararlı olur:
- Ateşin ne zaman başladığı, gün içinde nasıl seyrettiği ve gece terlemesi olup olmadığı
- Son iki-üç ay içinde çiğ süt, taze peynir, kaymak ya da tereyağı gibi ev yapımı veya kaynağı belli olmayan ürün tüketip tüketmediğiniz
- Hayvancılıkla, kasaplıkla ya da laboratuvar işleriyle uğraşıp uğraşmadığınız
- Ahırınızda yavru atan ya da hasta hayvan bulunup bulunmadığı
- Aynı ürünleri tüketen aile bireylerinde benzer şikâyetlerin olup olmadığı
- Gebelik olasılığı ve kullandığınız ilaçlar
Tedavisi nasıl yapılır?
T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre antibiyotik tedavisiyle belirtiler düzelir, hastalığın süresi kısalır, istenmeyen etkilerin görülme riski ve hastalığın tekrarlama riski azalır. CDC, tedavide antibiyotiklerin en az altı ila sekiz hafta kullanıldığını belirtir. WHO da genellikle iki antibiyotiğin birlikte kullanıldığı tedavi şemalarını tanımlar.
Tedaviyle ilgili önemli noktalar:
- Tedavi uzundur: Belirtiler birkaç gün içinde azalsa bile ilaçları hekimin belirlediği süre boyunca eksiksiz kullanmak gerekir. Erken bırakmak hastalığın tekrarlamasına yol açabilir.
- İlaç seçimini hekim yapar: Gebelik, çocukluk yaşı, eşlik eden hastalıklar ve tutulan organlar tedavi seçimini etkiler. Kendi başınıza ya da elden antibiyotik kullanmayın. Ayrıntılar için Antibiyotiklerin doğru kullanımı
- İyileşme zaman alabilir: CDC'ye göre iyileşme, tedavinin ne zaman başladığına ve hastalığın ağırlığına bağlı olarak birkaç haftadan birkaç aya kadar sürebilir.
- Kontroller: Tedavi sırasında ve sonrasında hekim kontrol muayeneleri ve kan testleri isteyebilir.
Brusellozdan korunma
T.C. Sağlık Bakanlığı'nın korunma önerileri şunlardır:
- Kaynağı belli olmayan hayvansal ürünleri tüketmeyin.
- Pastörize edilmiş ya da iyice kaynatılmış sütten yapılan ürünleri (peynir, krema, tereyağı, kaymak, dondurma) tercih edin.
- Salamura peynirleri en az üç ay bekledikten sonra tüketin.
- Atık yavrulara ve yavru zarlarına çıplak elle dokunmayın.
- Sık düşük ya da ölü doğum yapan hayvanları hemen bir veteriner hekime muayene ettirin.
- Hayvan atıklarını ve bu atıkların temas ettiği yemleri çevreye bulaştırmadan, sızdırmaz poşetler içinde gömün.
- Hayvanlarınızı brusellaya karşı aşılatın.
CDC, eti iyice pişirmeyi ve hayvan dokularıyla çalışırken eldiven, gözlük, maske ve önlük gibi koruyucu ekipman kullanmayı önerir. WHO da hayvanların aşılanmasını, sütün pastörize edilmesini ve meslek grupları için iş güvenliği önlemlerini hastalığın kontrolünde temel adımlar olarak sayar. Mutfakta güvenli gıda hazırlama için Mutfakta gıda güvenliği yazısına bakabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Şu durumlarda aile hekiminize veya bir enfeksiyon hastalıkları uzmanına başvurun:
- Birkaç günü geçen ya da tekrarlayan ateş, özellikle gece terlemesiyle birlikte
- Açıklanamayan halsizlik, iştahsızlık ve kilo kaybı
- Eklem, bel veya sırt ağrısına ateşin eşlik etmesi
- Son haftalarda çiğ süt ya da taze peynir tüketmiş olmanız ve bu belirtilerin başlaması
- Hayvanlarla çalışıyorsanız ve ahırınızda hasta ya da yavru atan hayvan varsa (T.C. Sağlık Bakanlığı bu durumda ateş, halsizlik, kas ağrısı, iştahsızlık ve kilo kaybı görülürse mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurulmasını önerir)
Şu belirtiler acildir; beklemeden 112'yi arayın:
- Yüksek ateşle birlikte bilinç bulanıklığı, şiddetli baş ağrısı veya ense sertliği
- Nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bayılma
- Genel durumda hızlı kötüleşme
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Brusella insandan insana bulaşır mı?
WHO'ya göre insandan insana bulaşma çok nadirdir. Hastalık çoğunlukla çiğ süt ürünleri ve hasta hayvanlarla temas yoluyla bulaşır.
Köy peyniri yemek brusella yapar mı?
Kaynatılmamış çiğ sütten yapılan taze peynirler brusella bulaştırabilir. T.C. Sağlık Bakanlığı pastörize ya da iyice kaynatılmış sütten yapılan ürünlerin tercih edilmesini ve salamura peynirlerin en az üç ay bekletildikten sonra tüketilmesini önerir.
Brusella tedavisi ne kadar sürer?
CDC'ye göre antibiyotik tedavisi en az altı ila sekiz hafta sürer. Süreyi ve ilaçları hekiminiz belirler; ilaçları erken bırakmamak önemlidir.
Brusella tekrarlar mı?
Tedavi eksik kalırsa hastalık tekrarlayabilir ya da süreğen hâle gelebilir. T.C. Sağlık Bakanlığı, antibiyotik tedavisinin tekrarlama riskini azalttığını belirtir.
Brusella için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirmeyi aile hekiminiz yapabilir. Tanı ve tedavi genellikle enfeksiyon hastalıkları uzmanı ya da iç hastalıkları uzmanı tarafından yürütülür. Eklem, omurga veya kalp tutulumu varsa ilgili branşlar da sürece katılabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
