Kısaca
Yanık; ateş, sıcak sıvı ve buhar, sıcak yüzeyler, elektrik ya da kimyasal maddelerle derinin ve alttaki dokuların zarar görmesidir. Sıcak su ya da buharla oluşan yanıklara haşlanma da denir. Yanığın ilk dakikalarında yapılacak en önemli şey, yanan bölgeyi akan serin suyun altında soğutmaktır; NHS bunun için 20 dakika önerir. Yanığa tereyağı, yağ, diş macunu ya da buz sürülmemelidir. Büyük, derin, yüz veya genital bölgede olan, elektrik ya da kimyasal maddeyle oluşan yanıklarda ve duman solunmuşsa 112 aranmalıdır.
Yanık nedir, nasıl oluşur?
Deri, vücudu dış etkenlerden koruyan, sıvı kaybını önleyen ve vücut ısısını düzenlemeye yardım eden bir organdır. Yanıkta bu koruyucu yapı zarar görür; yanığın büyüklüğü ve derinliği arttıkça sıvı kaybı, enfeksiyon ve iz kalma riski de artar.
MedlinePlus, yanıkların nedenlerini en sıktan en seyreğe doğru şöyle sıralar:
- Ateş ve alev
- Buhar ya da sıcak sıvılarla haşlanma
- Sıcak nesnelere dokunma
- Elektrik yanıkları
- Kimyasal yanıklar
Güneş yanığı da bir yanık türüdür; güneş yanığına özel bakım ve korunma için Güneş yanığına ne iyi gelir? yazısına bakabilirsiniz.
Yanık dereceleri
Yanıklar derinliklerine göre sınıflandırılır. MedlinePlus'ın tarifine göre:
- Yüzeyel (birinci derece) yanık: Yalnızca derinin en dış katmanını etkiler. Ağrı, kızarıklık ve şişlik yapar; su toplama (kabarcık) görülmez.
- Kısmi kalınlıkta (ikinci derece) yanık: Derinin hem dış hem de altındaki katmanını etkiler. Ağrı, kızarıklık, şişlik ve su toplama yapar.
- Tam kalınlıkta (üçüncü derece) yanık: Derinin tüm katmanlarını ve daha derin dokuları etkiler. Deri beyaz, kahverengi ya da kömürleşmiş siyah görünebilir.
Yanığın derecesini evde doğru belirlemek her zaman kolay değildir. Su toplamış, geniş ya da rengi değişmiş yanıkların bir sağlık çalışanı tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
Belirtileri nelerdir?
MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:
- Ağrı
- Kızarıklık, beyaz ya da kömürleşmiş görünen deri
- Şişlik
- Su toplama; kabarcıklar sağlam ya da patlamış olabilir
- Deride soyulma
- Ağır yanıklarda şok belirtileri: soluk ve nemli deri, halsizlik, dudak ve tırnaklarda morarma, bilinç bulanıklığı
Hava yolu yanığı belirtileri
Kapalı bir alanda yangına maruz kalan ya da duman soluyan kişilerde hava yolları da yanmış olabilir. MedlinePlus'a göre şu belirtiler hava yolu yanığını düşündürür:
- Baş ya da yüzde yanıklar
- Nefes almada güçlük, hırıltılı solunum
- Koyu renkli ya da isli balgam
- Seste değişiklik
Hava yolu yanığı hayatı tehdit edebilir; bu belirtilerde beklemeden 112 aranmalıdır.
İlk yardım: ilk dakikalarda ne yapılmalı?
NHS, MedlinePlus ve WHO'nun önerileri şöyle özetlenebilir:
- Yanma sürecini durdurun. Kişiyi ısı kaynağından uzaklaştırın. MedlinePlus'a göre giysisi alev almışsa kişi durmalı, yere yatmalı ve yuvarlanmalı; alevler kalın bir örtüyle boğulabilir. Elektrik yanıklarında kişiye dokunmadan önce akımın kesildiğinden emin olun.
- Serin suyla soğutun. NHS, yanık bölgesinin akan serin suyun altında 20 dakika tutulmasını önerir. Bu, yanıktan sonraki ilk 3 saat içinde yapılırsa yararlıdır. Musluk suyu yoksa şişe suyu ya da ıslak bir havlu kullanılabilir. Kişiyi üşütmemeye dikkat edin.
- Takı ve giysileri çıkarın. Yanık bölgenin yakınındaki yüzük, saat ve giysileri, şişlik başlamadan çıkarın. Deriye yapışmış giysileri çekip koparmayın.
- Yanığı örtün. NHS, yanığın üzerinin streç filmle gevşekçe örtülmesini önerir; filmi kolun ya da bacağın etrafına sıkıca sarmayın. Streç film yoksa temiz, tüy bırakmayan bir bez kullanılabilir.
- Ağrı için: NHS, ağrı kesici kullanılabileceğini belirtir. Çocuklarda ve düzenli ilaç kullananlarda eczacınıza danışın.
- Ağır yanıklarda: MedlinePlus'a göre yanmış el ve ayak parmaklarını aralarına kuru, temiz bez koyarak ayırın, yanık bölgeyi mümkünse kalp seviyesinin üzerinde tutun ve kişiyi şoka karşı izleyin.
Yapılmaması gerekenler
NHS, MedlinePlus ve WHO'ya göre:
- Buz uygulamayın. MedlinePlus ve WHO buz kullanılmamasını önerir.
- Tereyağı, yağ, krem, diş macunu, salça, yoğurt ya da benzeri ev karışımlarını sürmeyin. WHO macun, yağ ve zerdeçal gibi uygulamaların yapılmamasını vurgular.
- Su kabarcıklarını patlatmayın, soyulan deriyi koparmayın.
- Yanığa yapışan giysiyi çekip çıkarmayın.
- Yapışkanlı yara bantları ve pamuk kullanmayın. NHS yara bandı ve yapışkanlı örtülerin, WHO ise pamuğun yanık üzerine konmamasını önerir.
- Ağır yanıkta kişiyi soğuk suya batırmayın; MedlinePlus bu konuda özellikle uyarır.
- Ağır yanığı olan kişiye ağızdan bir şey vermeyin.
Bu konuda
Yanık konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Kimyasal ve elektrik yanıkları
Kimyasal yanıklar: Asit, çamaşır suyu, lavabo açıcı gibi maddelerle oluşabilir. NHS, asit ya da kimyasal maddeyle oluşan yanıkların acil değerlendirme gerektirdiğini belirtir. MedlinePlus'ın kimyasal yanıklar için önerileri şöyledir:
- Yardım eden kişi önce kendini korumalı, kimyasal maddeye çıplak elle dokunmamalıdır.
- Bulaşmış giysiler ve takılar çıkarılmalıdır.
- Kimyasal madde, akan serin suyla en az 15 dakika yıkanarak deriden uzaklaştırılmalıdır. Kuru kireç gibi bazı maddeler için bu kuralın istisnaları vardır; emin değilseniz yardım isteyin.
- Göze kaçtıysa göz hemen ve en az 15 dakika boyunca akan suyla yıkanmalıdır.
- Kimyasal maddeyi başka bir maddeyle "nötralize etmeye" çalışmayın.
- Nefes almada güçlük, nöbet ya da bilinç kaybı varsa hemen 112 aranmalıdır. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi de bilgi verebilir.
Elektrik yanıkları: NHS ve MedlinePlus, elektriğin yol açtığı yanıkların her zaman acil olarak değerlendirilmesini önerir. Deride görünen yanık küçük olsa bile kişinin hastanede değerlendirilmesi gerekir. Kişiye dokunmadan önce elektrik akımının kesildiğinden emin olun.
Tedavi ve iyileşme
NHS'e göre küçük yanıklar evde bakımla genellikle yaklaşık 2 hafta içinde iyileşir. Bu süreçte:
- Yanığı temiz tutun ve önerilen şekilde örtün.
- NHS'e göre iyileşme sırasında kaşıntılı ve kuru bölgelere nemlendirici merhem sürülebilir.
- Su kabarcıklarını patlatmayın.
NHS'e göre daha ağır yanıklar hastanede tedavi edilir. Tedavi; antibiyotik ya da ağrı kesici gibi ilaçları, yanığın temizlenip örtülmesini, damar yoluyla sıvı verilmesini ve yarayı onarmak ya da hasar gören deriyi yeniden yapılandırmak için ameliyatı içerebilir. Ayrıntılar için yanık tedavisi işlem sayfasına bakabilirsiniz.
Olası sorunlar
WHO'ya göre yanıklar uzun süreli hastanede kalışa, şekil bozukluklarına, sakatlığa ve sosyal damgalanmaya yol açabilir. WHO, düşük gelirli ülkelerde yanıkların sağlıklı yaşam yılı kaybının önde gelen nedenleri arasında olduğunu belirtir. Yanık izleriyle ilgili seçenekleri hekiminizle konuşabilirsiniz. Bkz. skar revizyonu işlem sayfası
Kimler daha fazla risk altında?
WHO'ya göre yanıklar özellikle çocuklar ve kadınlar için önemli bir risk oluşturur. Kadınlarda açık ateşte yemek pişirme ve güvenli olmayan ocaklar, bol giysilerin tutuşmasına yol açabilir. Erkeklerde ise iş yerinde ateş, sıcak sıvı, kimyasal madde ve elektrikle ilgili yanık riski daha yüksektir. WHO, yanık riskinin tüm ülkelerde sosyoekonomik durumla ilişkili olduğunu da vurgular.
Yanıklardan korunma
WHO "yanıklar önlenebilir" der. MedlinePlus ve WHO'nun önerilerinden yola çıkarak:
- Evde duman dedektörü kullanın ve pillerini düzenli kontrol edin.
- Ocakta pişirirken tencere ve tava saplarını ocağın arkasına doğru çevirin; çocukları mutfaktan uzak tutun.
- Sıcak içecekleri çocukların uzanabileceği yerlere koymayın.
- MedlinePlus, şofben ya da termosifon su sıcaklığının 48,8°C ya da altında ayarlanmasını önerir; bebek ve çocukları yıkamadan önce suyun sıcaklığını kontrol edin.
- Elektrik kablolarını yerlerden kaldırın.
- Çocuklara ateş güvenliğini öğretin.
- WHO, daha güvenli ocaklar, yanmaz kumaşlar ve sıcaklığı ayarlanabilen su sistemlerinin yanıkları önlemeye yardım ettiğini belirtir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın (NHS ve MedlinePlus):
- Yanık çok büyük ya da derinse; MedlinePlus avuç içi büyüklüğünde ya da daha büyük yanıkları acil sayar
- Deri beyaz, kahverengi ya da kömürleşmiş görünüyorsa (tam kalınlıkta yanık)
- Yanık yüzde, genital bölgede ya da kalçalarda ise
- Yanık elektrik, asit ya da başka bir kimyasal maddeyle oluştuysa
- Duman solunduysa ya da nefes almada güçlük, ses kısıklığı, isli balgam varsa
- Şok belirtileri (soluk ve nemli deri, bilinç bulanıklığı) varsa
Bir sağlık kuruluşuna başvurun:
- Yanık ya da haşlanma için ne yapmanız gerektiğinden emin değilseniz (NHS)
- Su toplamış ya da geniş bir yanık varsa
- Yanık bir bebekte ya da küçük çocukta olduysa
- Yanıkta artan kızarıklık, şişlik, akıntı ya da ateş gelişirse
- Küçük bir yanık, NHS'in belirttiği yaklaşık iki haftalık sürede iyileşmiyorsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Yanığa ne iyi gelir?
İlk ve en önemli adım, yanık bölgeyi akan serin suyun altında soğutmaktır. NHS bunun için 20 dakika önerir. Ardından yanık temiz bir örtüyle ya da streç filmle gevşekçe kapatılabilir. Tereyağı, yağ, diş macunu ya da buz sürülmemelidir.
Yanığa buz konur mu?
Hayır. MedlinePlus ve WHO yanığa buz uygulanmamasını önerir. Soğutma için akan serin su kullanılmalıdır.
Yanıkta su toplayan kabarcık patlatılır mı?
Hayır. NHS ve WHO kabarcıkların patlatılmamasını önerir. Büyük ya da çok sayıda kabarcık varsa yanık bir sağlık çalışanı tarafından değerlendirilmelidir.
Yanık kaç günde iyileşir?
NHS'e göre küçük yanıklar genellikle yaklaşık 2 hafta içinde iyileşir. Daha derin ve geniş yanıklarda iyileşme süresi uzar ve hastane tedavisi gerekebilir.
Yanık için hangi doktora gidilir?
Ağır yanıklarda ilk başvuru yeri acil servistir. Yanık tedavisi ve deri nakli plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi uzmanları tarafından yapılır. Küçük yanıkların izlemi için aile hekiminize başvurabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
