Trikoskopi nedir? Saç ve saçlı deri incelemesi nasıl yapılır?

Trikoskopi nedir?

DermNet trikoskopiyi, saç ve saçlı derinin el tipi bir cihazla ya da video sistemiyle yapılan, iğnesiz (non-invaziv) mikroskobik incelemesi olarak tanımlar. Dermatology Practical & Conceptual dergisinde yayımlanan bir derlemeye göre trikoskopi, çıplak gözle görülemeyen saç ve saçlı deri yapılarını büyüterek görünür kılar ve hekimin belirli hastalıklara özgü görünüm örüntülerini tanımasını sağlar.

Trikoskopi, aslında deri lezyonlarının incelenmesinde kullanılan dermoskopinin (dermatoskopi) saç ve saçlı deriye uygulanmış biçimidir. Aynı cihazlar kullanılabilir; fark, incelenen bölge ve aranan bulgulardır.

Kullanılan cihazlar

• El tipi dermatoskop: Cebe sığabilen, ışıklı ve büyüteçli bir cihazdır. Derlemeye göre genellikle 10 ile 60 kat arasında büyütme sağlar.
• Videodermoskopi: DermNet'e göre bilgisayara bağlı bir kamera sistemiyle 20 ile 160 kat arasında büyütme yapılabilir; görüntüler kaydedilip saklanabilir.
• Işık türü: Cihazlar polarize ya da polarize olmayan ışık kullanabilir. Bazı cihazlarda deriyle cihaz arasına sıvı ya da jel sürülür, bazıları ise deriye temas etmeden çalışır.

Saç dökülmesinin değerlendirilmesinde yeri

Amerikan Dermatoloji Akademisi'ne (AAD) göre saç dökülmesinin doğru tedavisi için önce nedeninin doğru belirlenmesi gerekir; çünkü tedavi nedene göre büyük farklılık gösterir ve herkes için işe yarayan tek bir tedavi yoktur. Bazı saç dökülmeleri kendiliğinden düzelirken bazıları özel tedavi gerektirir.

NHS'e göre günde 50–100 saç telinin dökülmesi olağandır. Saç dökülmesi hastalık, stres, kanser tedavisi, kilo kaybı ya da demir eksikliği gibi geçici nedenlere bağlı olabileceği gibi, erkek ve kadın tipi saç dökülmesi gibi ailesel ve kalıcı türleri de vardır. Ayrıntılar için bkz. Saç dökülmesi neden olur?

AAD'ye göre dermatoloji uzmanı saç dökülmesini değerlendirirken şu adımları izler:

• Öykü: Saç dökülmesinin ne zamandır sürdüğü ve hızlı mı başladığı sorulur.
• Muayene: Saçlı deri, tırnaklar ve saç dökülen diğer bölgeler dikkatle incelenir.
• Çekme testi: Bir tutam saç nazikçe çekilerek kaç telin kolayca döküldüğüne ve saçların kırılıp kırılmadığına bakılır.
• Ek testler: Bir hastalık, eksiklik, hormon bozukluğu ya da enfeksiyon düşünülürse kan testleri istenebilir ya da saçlı deriden biyopsi alınabilir.

Trikoskopi, bu muayenenin büyütmeli ve daha ayrıntılı bir parçası olarak kullanılır.

Trikoskopi neleri gösterir?

DermNet'e göre trikoskopide dört temel yapı değerlendirilir:

• Kıl kökü açıklıkları (folikül ağızları): Boyutları, dağılımı ve rengi.
• Saç telleri: Kalın (terminal) ve ince, tüy benzeri (vellus) saçların oranı; telin kalınlığında farklılıklar, kırılmalar ve biçim bozuklukları.
• Kıl kökü çevresindeki deri: Dokusu, rengi, pullanma ve kızarıklık.
• Damar yapıları: Saçlı derideki küçük damarların görünüm örüntüleri.

Derlemeye göre trikoskopi ayrıca pigment örüntülerini, iltihap bulgularını (kızarıklık, pul, içi iltihaplı küçük kabarcıklar) ve iz (fibrozis) bulgularını da gösterebilir.

Hangi durumlarda yardımcı olur?

DermNet ve derlemede trikoskopinin yardımcı olabildiği başlıca durumlar şunlardır:

İz bırakmayan saç dökülmeleri

• Erkek ve kadın tipi saç dökülmesi (androgenetik alopesi): Saç tellerinin incelmesi ve teller arasındaki kalınlık farkları değerlendirilir.
• Saçkıran (alopesi areata): Bölgesel, yuvarlak saçsız alanlarla seyreden bu durumda trikoskopi tanıya yardımcı olur. DermNet'e göre hastalığın seyrine ilişkin ipuçları da verebilir.
• Çekme (traksiyon) alopesisi: Sıkı saç modellerinin uzun süre saç köklerini germesine bağlı dökülme.
• Saçlı deri mantarı (tinea kapitis): Özellikle çocuklarda görülen, saçlı derinin mantar enfeksiyonu.
• Trikotillomani: Kişinin kendi saçını çekip koparma dürtüsüne bağlı saç kaybı.

İz bırakan (skatrisyel) saç dökülmeleri

Saç kökünün kalıcı olarak hasar gördüğü bu grupta, derlemeye göre liken planopilaris ve diskoid lupus gibi iltihaplı hastalıklar yer alır. Trikoskopi, iz (fibrozis) bulgularını göstermeye ve DermNet'e göre biyopsi alınacak yeri seçmeye yardımcı olur.

Saçlı derinin iltihaplı hastalıkları ve saç teli hastalıkları

DermNet, saçlı derinin iltihaplı hastalıklarını da trikoskopinin yardımcı olabildiği durumlar arasında sayar. Seboreik dermatit gibi pullanmayla seyreden durumlar da muayenede değerlendirilir; bkz. Seboreik dermatit (kepek). Derleme ayrıca bazı doğuştan saç teli hastalıklarını da sayar.

Saç ekimi öncesi değerlendirme

Saç ekimi düşünülen kişilerde AAD'ye göre dermatoloji uzmanı önce saçlı deriyi ayrıntılı olarak muayene eder; bu değerlendirmede verici ve alıcı bölgedeki saçların durumu önemlidir. Bkz. Saç ekimi

Muayeneye hazırlık

DermNet, trikoskopik incelemeden önceki 2–3 gün saçın yıkanmamasını önerir; böylece saçlı derideki pullanma ve diğer bulgular olduğu gibi görülebilir. Ancak hazırlık talimatları merkezden merkeze değişebileceği için randevunuzu alırken size verilen talimatlara uyun.

Muayeneye giderken şunları hazırlamanız yararlı olabilir:

• Saç dökülmesinin ne zaman başladığı ve hızlı mı, yavaş mı ilerlediği
• Son aylarda geçirdiğiniz hastalıklar, ameliyatlar, doğum, belirgin kilo kaybı ya da yoğun stres
• Kullandığınız ilaçlar ve takviyeler
• Saç boyası, düzleştirme, sıkı örgü ya da at kuyruğu gibi saç bakım alışkanlıklarınız
• Ailenizde saç dökülmesi öyküsü
• Kaşıntı, yanma, ağrı ya da pullanma gibi eşlik eden yakınmalar

DermNet'e göre pullanma yoğunsa, görüntüyü netleştirmek için inceleme öncesinde pulları yumuşatan ürünler uygulanabilir; bu konuda hekiminizin önerisine uyun.

İnceleme nasıl yapılır?

1. Hekim önce yakınmalarınızı dinler ve saçlı derinizi çıplak gözle muayene eder.
2. Gerekirse saçlar taranarak ayrılır ve incelenecek alanlar belirlenir.
3. Dermatoskop saçlı deriye yaklaştırılır ya da hafifçe temas ettirilir; bazı cihazlarda temas yüzeyine az miktarda sıvı ya da jel uygulanır. DermNet, bu amaçla alkol içeren jel kullanılabildiğini belirtir.
4. Gerekirse saçlı derinin farklı bölgeleri karşılaştırmalı olarak incelenir.
5. Videodermoskopi kullanılıyorsa görüntüler kaydedilir; bu kayıtlar sonraki kontrollerde değişikliklerin izlenmesine yardımcı olabilir.

İnceleme iğnesizdir ve kesi gerektirmez. Kişi muayeneden sonra günlük yaşamına hemen dönebilir.

Sınırlılıkları

• Her zaman tek başına tanı koydurmaz: DermNet ve derlemeye göre bazı durumlarda tanının netleşmesi için saçlı deri biyopsisi gerekir. Trikoskopi bu durumda biyopsinin en bilgilendirici bölgeden alınmasına yardımcı olur. Bkz. Deri biyopsisi
• Kişisel farklılıklar: Derlemeye göre saç yapısındaki farklılıklar, hastalığın evresi ve kullanılan büyütme düzeyi bulguların yorumunu etkileyebilir; bu alandaki araştırmalarda standartlaşma eksiktir.
• Altta yatan nedeni göstermeyebilir: Demir eksikliği ya da tiroid bozukluğu gibi vücudun genelini ilgilendiren nedenleri trikoskopi gösteremez; AAD'ye göre bu durumlarda kan testleri gerekir.

Bu nedenle trikoskopi bulguları, öykü, muayene ve gerekirse laboratuvar testleriyle birlikte yorumlanır.