Saçkıran (alopesi areata) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Saçkıran nedir?

NIAMS saçkıranı, bağışıklık sisteminin kıl köklerine saldırması sonucu saç dökülmesiyle seyreden bir hastalık olarak tanımlar. DermNet de bunu, kıl köklerini etkileyen otoimmün bir hastalık olarak anlatır.

Otoimmün hastalıklarda vücudu mikroplardan koruması gereken bağışıklık sistemi, yanlışlıkla vücudun kendi dokularını hedef alır. Saçkıranda hedef kıl kökleridir. Kıl kökleri bu saldırı sırasında saç üretmeyi durdurur; ancak NIAMS ve DermNet'e göre kıl kökleri genellikle kalıcı olarak zarar görmediği için, iltihap geçtiğinde saçlar yeniden çıkabilir. DermNet'e göre yeniden çıkan saçlar başlangıçta renksiz ya da beyaz olabilir ve zamanla rengini kazanabilir.

Saçkıran, yaşla ve kalıtımla ilişkili olarak yavaş ilerleyen erkek ve kadın tipi saç dökülmesinden farklıdır. Bkz. Erkek tipi saç dökülmesi (androgenetik alopesi) ve Saç dökülmesi neden olur?

Türleri

NIAMS'e göre saçkıranın başlıca türleri şunlardır:

• Yamalı (bölgesel) saçkıran: En sık görülen türdür. Bir ya da birkaç bölgede madeni para büyüklüğünde kel alanlar oluşur.
• Alopesi totalis: Saçlı derideki saçların tamamının ya da tamamına yakınının dökülmesidir.
• Alopesi universalis: Seyrek görülür; saçlı derinin yanı sıra tüm vücut kıllarının tamamının ya da tamamına yakınının dökülmesidir.

DermNet ayrıca ense ve şakaklar boyunca bant şeklinde dökülmeyle seyreden ve ofiyazis adı verilen bir türden söz eder.

Belirtileri

NIAMS ve DermNet'in tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:

• Aniden ortaya çıkan, yuvarlak ya da oval, sınırları belirgin kel alanlar
• NIAMS'e göre kel alanlarda deri genellikle kızarık, pullu ya da yara izli değildir; düz ve pürüzsüz görünür
• Kel alanların kenarlarında ünlem işareti saçları: NIAMS'e göre dibe doğru incelen, ucu daha kalın kısa saçlar
• NIAMS'e göre bazı kişilerde saç dökülmeden önce bölgede karıncalanma ya da yanma hissi
• Sakalda, kaşlarda ya da kirpiklerde dökülme
• Tırnak değişiklikleri: NIAMS'e göre özellikle yaygın saç dökülmesi olanlarda tırnaklarda küçük çukurlar görülebilir; DermNet'e göre tırnaklarda çizgilenme ve pürüzlenme de olabilir.

Kimlerde görülür, neden olur?

DermNet'e göre saçkıranın yaşam boyu görülme olasılığı yaklaşık yüzde 2'dir. NIAMS'e göre saçkıran her yaşta, her ırk ve etnik kökenden kişide görülebilir; en sık ergenlik ile otuzlu yaşlar arasında başlar. DermNet'e göre çoğunlukla 40 yaşından önce ortaya çıkar ve kadınlarla erkekler arasında belirgin bir fark yoktur.

NIAMS'e göre hastalığın ortaya çıkmasında hem genetik hem de çevresel etkenler rol oynar; ancak mekanizma tam olarak anlaşılamamıştır. DermNet'e göre stres hastalığı tetikleyebilir ya da kötüleştirebilir.

Eşlik edebilen durumlar

NIAMS ve DermNet'e göre saçkıran şu durumlarla birlikte daha sık görülür:

• Tiroid hastalıkları. Bkz. Hashimoto tiroiditi nedir?
• Vitiligo. Bkz. Vitiligo
• Sedef hastalığı
• Saman nezlesi ve egzama gibi alerjik hastalıklar
• Ailede saçkıran öyküsü
• DermNet'e göre Down sendromu

NIAMS'e göre saçkıranı olan kişilerde diğer otoimmün hastalıkların riski daha yüksek olduğu için düzenli aile hekimi kontrolleri önemlidir.

Tanı nasıl konur?

NIAMS'e göre hekim saç dökülen alanları ve tırnakları inceler, kıl köklerine büyüteçle bakar ve sağlık geçmişinizi değerlendirir. DermNet'e göre tanı çoğu zaman muayeneyle konabilir. Değerlendirmede şu yöntemler kullanılabilir:

• Trikoskopi: Saçlı derinin ve saçların özel bir büyüteçle incelenmesi; DermNet'e göre ünlem işareti saçları ve kırık saçlar gibi tipik bulgular görülebilir.
• Çekme testi: Saçların ne kadar kolay döküldüğünü anlamak için bir tutam saç nazikçe çekilir.
• Kan testleri ya da deri biyopsisi: NIAMS'e göre benzer saç dökülmesine yol açan başka durumları dışlamak için istenebilir. Hekim tiroid hastalığı gibi eşlik eden durumları da araştırabilir.

Muayeneye giderken kel alanların ne zaman ortaya çıktığını, büyüyüp büyümediğini ve daha önce benzer ataklar yaşayıp yaşamadığınızı not etmeniz, düzenli aralıklarla çekilmiş fotoğraflar getirmeniz ve ailede saçkıran ya da otoimmün hastalık öyküsünü belirtmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Tedavi

NIAMS'e göre pek çok kişide saçlar tedavi olmadan kendiliğinden yeniden çıkar. Tedavinin amacı, bağışıklık sisteminin kıl köklerine saldırısını durdurmak ve saçların yeniden çıkmasını desteklemektir. Tedavi seçimi; dökülmenin yaygınlığına, kişinin yaşına ve tercihlerine göre yapılır.

Sınırlı (yamalı) saçkıranda

• Kel alanlara kortizon iğneleri: NIAMS ve DermNet'e göre yamalı saçkıranda sık kullanılan bir yöntemdir; belirli aralıklarla tekrarlanır.
• Kortizonlu krem ve losyonlar: DermNet'e göre bazı durumlarda kullanılabilir.
• Saç çıkışını destekleyen losyonlar: DermNet bu seçeneklerden de söz eder.
• İzlem: Küçük ve sınırlı alanlarda hekim tedavi uygulamadan izlemeyi de önerebilir.

Yaygın saçkıranda

• Bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar: NIAMS'e göre JAK inhibitörleri adı verilen ilaçlar, ağır saçkıranı olan yetişkinlerin tedavisi için onaylanmıştır. Diğer bağışıklık baskılayıcı ilaçlar da kullanılabilir.
• Deriye uygulanan bağışıklık tedavisi: DermNet'e göre saçlı deride kontrollü bir alerjik tepki oluşturarak saç çıkışını uyarmayı amaçlayan bir yöntemdir.
• Kısa süreli ağızdan kortizon: DermNet'e göre yalnızca ağır durumlarda, kısa süreli olarak düşünülür.

Bu ilaçların yan etkileri olabileceği için tedavi kararı ve izlem, deri hastalıkları uzmanıyla birlikte planlanmalıdır. İnternette ya da ticari merkezlerde sunulan ve etkinliği kanıtlanmamış ürünlere karşı dikkatli olun.

Seyir: saçlar geri gelir mi?

NIAMS'e göre saçların yeniden çıkması önceden kestirilemez; bazı kişilerde saçlar tamamen geri gelirken bazılarında gelmeyebilir. DermNet'e göre saçlar kendiliğinden yeniden çıkabilir, ancak yeni ataklar sık görülür.

NIAMS'e göre saç dökülmesinin daha az yaygın olması, hastalığın daha ileri yaşta başlaması, tırnak değişikliklerinin ve ailede saçkıran öyküsünün bulunmaması daha olumlu bir seyirle ilişkilidir. DermNet'e göre çocukluk çağında başlama, yaygın dökülme, bir yıldan uzun süre, tırnak tutulumu ve ofiyazis türü daha zor bir seyirle ilişkilidir.

Saçkıranla yaşamak

NIAMS'in önerileri şunlardır:

• Duygusal destek: Hastalık hakkında bilgi edinin ve benzer deneyimleri yaşayan kişilerle konuşun. Saç kaybı özgüveni etkileyebilir; gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir.
• Saçlı deriyi güneşten koruyun: Açıkta kalan bölgelere güneş kremi sürün ya da şapka, eşarp veya peruk kullanın.
• Gözleri koruyun: Kaş ya da kirpik kaybı olan kişiler gözlerini güneşten ve tozdan korumak için gözlük ya da güneş gözlüğü kullanabilir.
• Kozmetik seçenekler: Takma kirpikler, yapıştırılan kaşlar ya da makyaj görünür saç kaybını kapatmaya yardımcı olabilir. DermNet ayrıca peruk ve saç protezlerinden söz eder.