Tetanos nedir? Belirtileri, bulaşma yolu ve tetanos aşısı

Tetanos nedir, nasıl bulaşır?

WHO'ya göre tetanos, Clostridium tetani adlı bakterinin sporlarının bir kesik ya da yaraya bulaşmasıyla gelişir. WHO, sporların çevrede her yerde, özellikle toprakta, külde, hayvan ve insan dışkısında, deri yüzeyinde ve çivi, iğne, dikenli tel gibi paslı aletlerde bulunduğunu belirtir. Sporlar ısıya ve çoğu antiseptiğe çok dayanıklıdır ve yıllarca canlı kalabilir. NHS, toprak ya da hayvan gübresinin bir yaraya girmesinin tetanos riski oluşturduğunu belirtir. CDC'ye göre bakteri vücuda genellikle yaralanmalar sonucu bozulan deriden girer.

WHO, tetanosun kişiden kişiye bulaşmadığını vurgular. Hastalık, yalnızca bakterinin bir yara yoluyla vücuda girmesiyle ortaya çıkar.

Hangi yaralar risklidir?

NHS'e göre tetanos riski şu durumlarda artar:

• Yaranın toprak ya da hayvan gübresiyle kirlenmiş olması
• Isırıklar, yanıklar ve sıyrıklar
• Yaranın büyük ya da derin olması
• Yaranın çok kirli olması ya da içinde bir şey saplı kalması
• Kişinin tetanosa karşı aşılarının tamamlanmamış olması

Halk arasında tetanos "paslı çivi" ile özdeşleştirilir. Paslı aletler sporların bulunabileceği yerlerden yalnızca biridir; NHS'in sıraladığı risk etkenlerine bakıldığında yaranın türü de önemlidir: büyük, derin, çok kirli ve içinde bir şey saplı kalmış yaralar daha risklidir. CDC de sağlık çalışanına danışılması gereken yaralar arasında çiviye basma gibi saplanma yaralarını ve derin yaraları; toprak, dışkı ya da tükürük (örneğin hayvan ısırığı) içeren yaraları ve yanık, kırık, ezilme ya da donma sonucu ölü doku içeren yaraları sayar. Hayvan ısırıkları için ayrıca bkz. Kuduz riskli temas

Belirtileri nelerdir?

NHS'e göre belirtiler genellikle yaralanmadan 4 ile 21 gün sonra başlar; çoğu kişide yaklaşık 10. günde ortaya çıkar. WHO, kuluçka süresini 3 ile 21 gün olarak verir ve vakaların çoğunun ilk 14 gün içinde başladığını belirtir. CDC ise ortalama sürenin 8 gün olduğunu belirtir. WHO'ya göre tetanos, belirli bir yara ya da yaralanmayı hatırlamayan kişilerde de ortaya çıkabilir.

NHS ve WHO'nun sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Çene kasılması: Ağzı açmakta güçlük, çenenin kilitlenmesi. Genellikle ilk belirtidir.
• Kas spazmları: NHS'e göre sıklıkla sırtta, karında, kollarda, bacaklarda, ellerde ve ayaklarda ağrılı kasılmalar. WHO, ani ve ağrılı kas spazmlarının çoğu zaman ani seslerle tetiklendiğini belirtir.
• Yutma güçlüğü
• Nefes almada güçlük
• Ateş ve terleme
• Baş ağrısı
• Kan basıncında dalgalanmalar (CDC)
• Hızlı kalp atışı ve kalp hızında değişiklikler
• Havale benzeri nöbetler

NHS, tetanosu hayatı tehdit edebilen ciddi bir hastalık olarak tanımlar. Nefes almayı etkileyen kas kasılmaları nedeniyle solunum desteği gerekebilir; bu yüzden tetanos hastanede tedavi edilmesi gereken bir acil durumdur.

Kimler daha fazla risk altında?

CDC'ye göre herkes tetanos olabilir, ancak şu etkenler riski artırır:

• Hiç aşılanmamış ya da temel aşı serisini tamamlamamış kişiler
• 10 yılda bir yapılan pekiştirme (rapel) dozları güncel olmayanlar
• 80 yaş ve üzerindeki kişiler
• Diyabeti olanlar
• Bağışıklık sistemini zayıflatan bir hastalığı olanlar
• Damar içi madde kullananlar
• Yakın zamanda derin ya da kirle bulaşmış bir yara almış olanlar

WHO'ya göre hastalık özellikle yeterince aşılanmamış yenidoğanlarda ve gebelerde sık ve ağır seyreder. WHO ayrıca pek çok ülkede pekiştirme dozu alma olanağı sınırlı olduğu için sünnet olan ergen ve yetişkin erkeklerde tetanos riskinin arttığını belirtir.

Olası komplikasyonlar

CDC'nin saydığı komplikasyonlar şunlardır:

• Ses tellerinin kasılarak hava yolunu daraltması ve nefes almayı zorlaştırması
• Şiddetli kas kasılmalarına bağlı kemik kırıkları
• Akciğer damarlarında pıhtı (akciğer embolisi)
• Tükürük ya da kusmuğun akciğere kaçmasına bağlı akciğer enfeksiyonu (aspirasyon pnömonisi)
• Solunum yetmezliği

CDC'ye göre tetanos ABD'de görülen her 10 vakadan yaklaşık birinde ölümle sonuçlanmaktadır. Bu nedenle tetanos hafife alınmaması gereken ve aşıyla önlenebilen bir hastalıktır.

Yenidoğan ve anne tetanosu

WHO'ya göre yenidoğan tetanosu, göbek kordonu steril olmayan aletlerle kesildiğinde ya da göbek güdüğü kirli malzemeyle kapatıldığında gelişir. WHO, bildirilen tetanos vakalarının çoğunun yeterince aşılanmamış annelerde ve yenidoğanlarda doğumla ilişkili olduğunu belirtir. WHO'ya göre yenidoğan tetanosunda kas spazmlarından önce çoğu zaman bebeğin ememesi ya da anne sütüyle beslenememesi ve aşırı ağlama görülür. Kirli ellerle ya da kirli bir yüzeyde yapılan doğumlar da risk etkenidir. WHO, 2021 yılında 7700'ün biraz üzerinde yenidoğanın tetanos nedeniyle hayatını kaybettiğini ve bunun 2000 yılına göre yüzde 84'lük bir azalma olduğunu belirtir.

WHO'ya göre yeterince aşılanmamış kadınlarda tetanos gebelik sırasında ya da doğumdan sonraki 6 hafta içinde de gelişebilir. Sağlık Bakanlığı, gebelikte tetanos aşısının bebeği ölümcül yenidoğan tetanosuna karşı korumak için kritik öneme sahip olduğunu vurgular. Sağlıklı koşullarda yapılan doğum ve göbek bakımı da korunmanın önemli parçalarıdır.

Tanı ve tedavi

CDC'ye göre hekim tanıyı genellikle tipik belirti ve bulgulara bakarak koyar; yakın zamanda geçirilmiş kesik, sıyrık, saplanma ya da travma öyküsünü de sorabilir. CDC ve WHO'ya göre tetanosu doğrulayan bir laboratuvar testi yoktur; tanı klinik bulgulara dayanır. Bu nedenle küçük bile olsa son haftalardaki yaralanmalarınızı hekime anlatmanız önemlidir.

NHS, WHO ve CDC'ye göre tetanos hastanede tedavi edilmesi gereken bir acil durumdur. Tedavi şunları içerebilir:

• Tetanos immünoglobulini: İğne ile verilen bir ilaçtır; WHO ve CDC'ye göre tedaviye hemen başlanır.
• Yara bakımı: Yaranın temizlenmesi; kir, toprak ve ölü dokuların çıkarılması.
• Antibiyotikler
• Kas spazmlarını kontrol eden ilaçlar: Ağrılı spazmları ve kas sertliğini azaltmak için.
• Solunum desteği: Nefes almayı etkileyen spazmlarda solunum makinesi gerekebilir.
• Aşı: WHO'ya göre tetanosu atlatmak kalıcı bağışıklık sağlamaz. Bu nedenle iyileşen kişilerin de aşılanması gerekir.

NHS'e göre tetanostan tamamen iyileşmek birkaç hafta, bazen birkaç ay sürebilir.

Yaralanmadan sonra ne yapılmalı?

CDC'ye göre hızlı ve iyi yara bakımı enfeksiyonu önlemeye yardımcı olur: Küçük ve enfekte olmayan yaralarda bile ilk yardım yapılmalı, eller sabun ve suyla yıkanmalı ya da alkol bazlı el antiseptiği kullanılmalıdır. Yaralanmadan sonra tetanos açısından değerlendirme gerekip gerekmediği ise yaranın türüne ve aşı durumunuza göre belirlenir. NHS'in önerileri şöyle özetlenebilir. Isırık, yanık ya da sıyrık gibi bir yaranız varsa:

• Aşağıdakilerden biri varsa kısa sürede bir sağlık kuruluşuna başvurun: Tetanosa karşı aşılarınız tam değilse ya da emin değilseniz; yarayı temizlemeye çalıştığınız hâlde içinde kir, toprak ya da saplı bir şey kaldıysa; yara sıcak, şiş, ağrılı ya da kızarıksa; ateşiniz varsa ya da üşüme, titreme hissediyorsanız.
• Yara büyük ya da derinse acil servise başvurun.
• Çene kasılması, kas spazmları, nefes alma güçlüğü, hızlı kalp atışı ya da nöbet gelişirse 112'yi arayın.

CDC'ye göre aşıları güncel olmayan ve ciddi ya da kirli yarası olan kişilerde tetanos immünoglobulini kullanılabilir; aşı da tetanos aşı geçmişine göre yaralı kişilerde hastalığı önlemeye yardımcı olur. NHS'e göre aşıları tam değilse (toplamda en az 5 doz) ya da aşı geçmişi belirsizse kişiye tetanos aşısı ya da pekiştirme dozu gerekebilir. Kararı yaranızı ve aşı geçmişinizi değerlendiren hekim verir; aşı kayıtlarınızı (örneğin e-Nabız) yanınızda bulundurmanız işinizi kolaylaştırabilir. Bkz. e-Nabız nedir, nasıl kullanılır?

Tetanos aşısı: kimlere, ne zaman?

Tetanos aşıyla önlenebilen bir hastalıktır. WHO, yaşam boyu korunma için toplam altı doz tetanos içeren aşı önerir: üç doz temel aşı ve üç doz pekiştirme (rapel). WHO'ya göre üç dozluk temel aşılamaya en erken 6 haftalıkken başlanır ve dozlar arasında en az 4 hafta bırakılır; pekiştirme dozlarının tercihen 12–23 ay, 4–7 yaş ve 9–15 yaş aralıklarında yapılması önerilir. WHO, aşı kapsayıcılığının onlarca yıldır yüksek tutulduğu ülkelerde tetanos sıklığının çok düşük olduğunu belirtir.

Sağlık Bakanlığı'na göre Türkiye'de 1985'ten bu yana yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamında erişkinlere yönelik aşılar aile hekimleri tarafından uygulanır. Çocukluk dönemi aşıları için bkz. Bebek aşı takvimi

Sağlık Bakanlığı'nın erişkin aşılama önerileri şöyledir:

• Aşı kaydı olmayan erişkinler: Üç doz erişkin tipi difteri-tetanos (Td) aşısıyla temel aşılama tamamlanmalıdır.
• Temel aşılamayı tamamlamış yetişkinler: 10 yılda bir Td aşısı yapılmalıdır.
• Gebeler: Çocuklukta aşılanmamış, aşı durumu bilinmeyen, eksik aşılanmış ya da son 10 yılda pekiştirme dozu almamış tüm gebelere tetanos aşısı uygulanmalıdır. Hiç aşılanmamış gebelere, en az biri boğmacayı da içeren aşı (Tdab) olmak üzere 4 hafta arayla iki doz tetanos aşısı önerilir. Gebeliğin 18–24. haftaları arasında Tdab yapılan gebelere 4 hafta sonra bir doz Td uygulanır. Bakanlığa göre koruyuculuk ikinci dozdan 1 ay sonra yeterli düzeye ulaştığı için bu şema doğumdan en az 1 ay önce tamamlanmalıdır.

Aşı durumunuzu ve eksik dozlarınızı aile hekiminizle konuşabilirsiniz. Ayrıntılar için Erişkin aşılama yazısına bakabilirsiniz.