Mesane iltihabı (sistit) nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Sistit nedir?

İdrar yolları; böbrekler, böbreklerden mesaneye idrar taşıyan kanallar (üreterler), mesane ve idrarı dışarı atan kanaldan (üretra) oluşur. NHS sistiti, idrar yolu enfeksiyonlarının bir türü olan mesane enfeksiyonu olarak tanımlar. NIDDK de mesane enfeksiyonunu, çoğunlukla mesaneye giren bakterilerin çoğalmasıyla ortaya çıkan bir hastalık olarak tarif eder.

"Sistit" kelimesi tıpta mesanenin iltihabı anlamına gelir. Günlük kullanımda çoğunlukla bakterilerin yol açtığı mesane enfeksiyonu için kullanılır. İdrar yolu enfeksiyonlarının genel tablosu, böbrek enfeksiyonu ve çocuklardaki özellikler için İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri yazımıza da bakabilirsiniz.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve NIDDK'nin saydığı belirtiler şunlardır:

Yetişkinlerde

• İdrar yaparken ağrı, yanma ya da batma hissi
• Normalden sık idrara çıkma, geceleri de idrar için uyanma
• Ani ve ertelenemeyen idrara çıkma isteği
• Bulanık, koyu renkli ya da kötü kokulu idrar
• İdrarda kan
• Alt karında, kasıkta ya da belde ağrı
• Ateş ya da üşüme, titreme hissi
• Halsizlik ve yorgunluk

Çocuklarda

NHS'e göre çocuklarda yetişkinlerdeki belirtilere ek olarak yüksek ateş, genel olarak hasta görünme, daha önce gece kuru kalan çocuğun yeniden yatağını ıslatması ve kusma görülebilir. Küçük çocuklar yakınmalarını anlatamayabileceği için bu belirtilerde hekime başvurmak önemlidir.

Yaşlılarda

Yaşlı kişilerde belirtiler daha belirsiz olabilir; halsizlik, iştahsızlık ya da ani gelişen bilinç bulanıklığı tek bulgu olabilir. Bu nedenle yaşlı bir yakınınızda davranış değişikliği fark ederseniz bunu hekime söyleyin.

Neden olur, kimlerde daha sık görülür?

NHS'e göre sistite çoğunlukla dışkıda bulunan bakterilerin idrar kanalından mesaneye ulaşması yol açar. Kadınlarda idrar kanalı daha kısa ve makata daha yakın olduğu için bakteriler mesaneye daha kolay ulaşır; bu nedenle sistit kadınlarda daha sık görülür.

NHS'in saydığı risk etkenleri şunlardır:

• Cinsel ilişki
• Gebelik
• Tuvaletten sonra arkadan öne doğru silinmek
• Böbrek taşları ya da mesanenin tam boşalmasını engelleyen durumlar
• İdrar sondası kullanımı
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması (örneğin diyabet ya da bazı tedaviler nedeniyle)
• Menopoz sonrası dönem: hormon değişiklikleri idrar yollarını enfeksiyona daha yatkın hâle getirebilir; bkz. Menopoz belirtileri
• Yeterince sıvı içmemek

Cinsel ilişkiden sonra başlayan sistit halk arasında "balayı sistiti" olarak da bilinir. Sistit cinsel yolla bulaşan bir hastalık değildir; ancak ilişki sırasında bakteriler idrar kanalına doğru itilebilir. Bu nedenle ilişkiden sonra idrar yapmak, korunma önerileri arasında yer alır. Erkeklerde idrar kanalı daha uzun olduğu için sistit daha seyrek görülür; görüldüğünde prostat gibi başka bir sorunun eşlik edip etmediği ayrıca değerlendirilir.

Nasıl teşhis edilir?

NIDDK'ye göre tanıda hekimin dinlediği yakınmalar ve muayene bulguları temel alınır; buna laboratuvar testleri eşlik eder:

• Tam idrar tahlili: İdrarda iltihap hücreleri, kan ve bakteri olup olmadığına bakılır. Bkz. Tam idrar tahlili
• İdrar kültürü: İdrardaki bakterinin türü belirlenir ve hangi antibiyotiklere duyarlı olduğu araştırılır. Özellikle tekrarlayan ya da tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyonlarda önemlidir.
• Görüntüleme ve sistoskopi: NIDDK'ye göre enfeksiyonlar sık tekrarlıyorsa idrar yollarının ultrasonla ya da başka yöntemlerle görüntülenmesi veya mesanenin ince bir kamerayla içeriden incelenmesi (sistoskopi) istenebilir.

İdrar örneği verirken genellikle orta akım idrarı toplanır: İdrarın ilk kısmı tuvalete yapılır, ortadaki kısım kaba alınır. Bu yöntem örneğin dış ortamdan kirlenmesini azaltır.

Muayenede hekime neler söylenmeli?

Hekimin doğru değerlendirme yapabilmesi için şu bilgileri paylaşmanız yararlıdır:

• Belirtilerin ne zaman başladığı ve nasıl seyrettiği
• Ateş, titreme, sırt ya da böğür ağrısı olup olmadığı
• Gebe olma olasılığınız
• Son bir yıl içinde kaç kez idrar yolu enfeksiyonu geçirdiğiniz ve hangi ilaçlarla tedavi edildiğiniz
• Bilinen ilaç alerjileriniz, özellikle antibiyotik alerjileri
• Diyabet, böbrek taşı gibi hastalıklarınız ve düzenli kullandığınız ilaçlar
• Vajinal akıntı, kaşıntı ya da cinsel ilişki sırasında ağrı gibi eşlik eden yakınmalar; bu belirtiler farklı bir enfeksiyonu düşündürebilir

Tedavi nasıl yapılır?

NIDDK'ye göre mesane enfeksiyonları çoğunlukla antibiyotiklerle tedavi edilir ve bol sıvı içmek iyileşmeyi hızlandırıp belirtileri hafifletebilir.

NHS'e göre hekim, hafif belirtileri olan bazı kişilerde belirtilerin kendiliğinden düzelip düzelmediğini görmek için kısa bir süre beklemeyi önerebilir; gerekli görürse kısa süreli bir antibiyotik tedavisi başlar. Antibiyotiğin türüne ve süresine hekim karar verir. Belirtileriniz geçse bile antibiyotiği hekimin önerdiği süre boyunca kullanın ve önceki tedavilerden kalan ilaçları kendi başınıza kullanmayın. Ayrıntı için Antibiyotiklerin doğru kullanımı yazımıza bakabilirsiniz.

Evde rahatlamak için

NHS'in önerileri şunlardır:

• Dinlenmek
• Gün boyunca yeterli sıvı, özellikle su içmek; bkz. Günde ne kadar su içilmeli?
• Ağrı ve ateş için parasetamol gibi ağrı kesicilerden yararlanmak (prospektüse uygun biçimde; başka ilaç kullanıyorsanız ya da gebeyseniz önce hekime veya eczacıya danışın)
• Mesaneyi tahriş edebilecek kahve, alkol ve meyve suyu gibi içeceklerden bir süre uzak durmak

Tekrarlayan sistit

NHS, altı ay içinde iki ya da on iki ay içinde üç kez idrar yolu enfeksiyonu geçirmeyi tekrarlayan enfeksiyon olarak kabul eder ve bu durumda hekime başvurulmasını önerir. Tekrarlayan sistitte hekim:

• Altta yatan bir neden olup olmadığını araştırmak için idrar kültürü ve görüntüleme isteyebilir.
• NHS'e göre uzun süreli, düşük dozda antibiyotik tedavisi önerebilir.
• Menopoz sonrasındaki kadınlarda vajinaya uygulanan hormon tedavisini değerlendirebilir.

Hangi seçeneğin uygun olduğuna, enfeksiyonların sıklığı ve kişinin sağlık durumu göz önüne alınarak hekimle birlikte karar verilir. Tekrarlayan sistit yaşayan kişilerin, enfeksiyonların ne zaman başladığını ve neyle ilişkili olabileceğini (örneğin cinsel ilişki, az sıvı alımı ya da adet dönemi) not etmesi, hekimin tetikleyicileri belirlemesine yardımcı olabilir. Her yeni atakta, kendi başınıza eski ilaçları kullanmak yerine hekime başvurmanız; gerekirse idrar kültürü yapılarak uygun tedavinin seçilmesini sağlar.

Sistitten korunma

NHS ve NIDDK'nin önerileri şunlardır:

• Tuvaletten sonra önden arkaya doğru silinmek
• Yeterli sıvı içmek; NIDDK'ye göre en uygun içecek sudur
• Cinsel ilişkiden sonra mümkün olan en kısa sürede idrar yapmak
• Pamuklu iç çamaşırı ve bol, sıkmayan giysiler tercih etmek
• Sperm öldürücü ürünler kullanmamak
• İdrara çıkma ihtiyacını uzun süre ertelememek

NIDDK, beslenmenin mesane enfeksiyonlarının tedavisinde rol oynadığının gösterilmediğini belirtir. Kızılcık suyu gibi ürünler hekim tedavisinin yerine geçmez.