Ses kısıklığı neden olur? Ne zaman doktora gidilmeli?

Ses nasıl oluşur, ses kısıklığı nedir?

NIDCD'ye göre ses, gırtlakta (ses kutusu) karşılıklı duran iki ince kas ve doku bandının, yani ses tellerinin titreşmesiyle oluşur. Konuşurken akciğerlerden gelen hava kapanan ses tellerinin arasından geçer, onları titreştirir ve ses ortaya çıkar. Bu ses boğaz, ağız ve burun boşluklarında şekillenerek konuşmaya dönüşür.

Ses tellerinin yüzeyi pürüzsüz ve esnek olduğunda düzenli titreşir. Ses telleri şiştiğinde, kuruduğunda, üzerinde bir oluşum geliştiğinde ya da hareketleri etkilendiğinde titreşim bozulur ve ses değişir. MedlinePlus ses kısıklığını, konuşurken ses çıkarmakta güçlük çekmek olarak tanımlar; ses zayıf, nefesli, cızırtılı ya da boğuk duyulabilir. Sesin perdesi ve şiddeti de değişebilir.

Ses kısıklığı neden olur?

MedlinePlus'ın sıraladığı nedenler şunlardır:

Sık ve çoğunlukla geçici nedenler

• Soğuk algınlığı ve boğaz enfeksiyonları: Gırtlağın iltihaplanması (larenjit) ses kısıklığının en sık nedenlerindendir. Bkz. Larenjit (gırtlak iltihabı)
• Sesin aşırı kullanılması: Bağırmak, uzun süre yüksek sesle konuşmak ya da şarkı söylemek
• Uzun süren öksürük
• Alerjiler

Süregen tahriş edici nedenler

• Reflü: Mide asidinin gırtlağa kadar çıkması ses tellerini tahriş edebilir. Bkz. Reflü nedir?
• Sigara içmek: Sigara dumanı ses tellerini doğrudan tahriş eder.
• Tozlu ve dumanlı ortamlar: NHS bu ortamlardan uzak durulmasını önerir.

Ses tellerindeki oluşumlar

NIDCD, ses tellerinde gelişen nodüller gibi oluşumları ses sorunlarının nedenleri arasında sayar. Ses telinde nodül ve polip gibi iyi huylu kabarıklıklar, özellikle sesini yoğun kullanan kişilerde süregen ses kısıklığına yol açabilir. Bkz. Ses teli nodülü

Ciddi ama seyrek bir neden: gırtlak kanseri

MedlinePlus, ses kısıklığının ciddi ama seyrek nedenlerinden biri olarak gırtlak kanserini sayar. NHS'e göre geçmeyen ses kısıklığı ya da seste değişiklik, gırtlak kanserinin en sık belirtilerindendir. Bu nedenle geçmeyen ses kısıklığı, özellikle sigara içen ya da 40 yaşın üzerindeki kişilerde mutlaka değerlendirilmelidir. Bkz. Gırtlak kanseri

Hangi işaretler bir ses sorununu düşündürür?

NIDCD'ye göre şu belirtiler bir ses sorununa işaret edebilir:

• Sesin kısık ya da pürüzlü çıkması
• Şarkı söylerken tiz notalara çıkamamak
• Sesin aniden kalınlaşması
• Boğazda ham, ağrılı ya da gergin bir his
• Konuşmanın çaba gerektirmesi
• Sık sık boğazı temizleme ihtiyacı

NIDCD, bir ses sorununuz olduğunu düşünüyorsanız altta yatan nedeni belirlemek için hekime başvurmanızı önerir.

Eşlik eden belirtiler neye işaret edebilir?

Ses kısıklığına eşlik eden belirtiler, olası nedeni anlamada ipucu verebilir:

• Burun akıntısı, boğaz ağrısı, ateş ve öksürük: Çoğunlukla soğuk algınlığı ve larenjit gibi geçici bir enfeksiyonu düşündürür. NHS'e göre larenjitte sürekli boğaz temizleme ihtiyacı ve tahriş edici bir öksürük de görülebilir.
• Mide yanması, ağza acı su gelmesi, sabahları belirginleşen ses kısıklığı: Reflüye bağlı tahrişi düşündürebilir.
• Hapşırık, burun kaşıntısı ve mevsimsel yakınmalar: Alerjik bir nedeni düşündürebilir.
• Gün sonunda artan ve sesin yoğun kullanımıyla kötüleşen kısıklık: Sesin zorlanmasına ya da ses telleri üzerindeki oluşumlara bağlı olabilir.
• Boyunda şişlik, yutma güçlüğü, nefes darlığı, kulak ağrısı ya da açıklanamayan kilo kaybı: NHS bu belirtileri gırtlak kanserinin belirtileri arasında sayar; vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.

Bu ipuçları yalnızca genel bir fikir verir; nedeni ancak muayene ve gerekirse ses tellerinin incelenmesiyle ortaya konur.

Çocuklarda ses kısıklığı

Çocuklarda ses kısıklığı çoğunlukla soğuk algınlığı ya da bağırmaya bağlıdır ve kısa sürede geçer. NHS'e göre larenjitli çocuklarda 38 °C ya da üzerinde ateş, yeme-içmeden kesilme ve seyrek olarak nefes almada güçlük görülebilir. MedlinePlus, çocuklarda bir haftadan uzun süren ses kısıklığında hekime başvurulmasını önerir. Ses kısıklığına nefes almada güçlük ya da hırıltılı solunum eşlik eden çocuklar ise beklemeden değerlendirilmelidir.

Hekim nasıl değerlendirir?

MedlinePlus'a göre hekim boğazınızı ve boynunuzu muayene eder ve şu soruları sorabilir:

• Ses kısıklığı ne zaman başladı, ani mi yoksa yavaş mı gelişti?
• Sürekli mi, yoksa gün içinde değişiyor mu?
• Sesinizi yoğun kullanıyor musunuz, yakın zamanda bağırdınız mı?
• Sigara içiyor musunuz, reflü ya da alerji yakınmalarınız var mı?
• Öksürük, boğaz ağrısı, yutma güçlüğü ya da boyunda şişlik eşlik ediyor mu?

MedlinePlus'a göre gerekirse şu testler yapılabilir:

• Laringoskopi: Ucunda kamera bulunan ince bir tüple ya da aynayla gırtlağın ve ses tellerinin doğrudan incelenmesidir. Ses tellerindeki şişlik, nodül, polip ya da diğer oluşumlar bu incelemeyle görülebilir.
• Görüntüleme: Röntgen ya da bilgisayarlı tomografi gibi testler istenebilir.
• Kan testleri: Örneğin tam kan sayımı istenebilir.

Ses kısıklığına ne iyi gelir? Evde bakım

MedlinePlus ve NHS'in önerileri şunlardır:

• Sesinizi dinlendirin: Mümkün olduğunca az konuşun. NHS'e göre fısıldamak da ses tellerini zorlar; bunun yerine gerekirse yazarak iletişim kurun.
• Bol sıvı için: Ses tellerinin nemli kalması titreşimlerini kolaylaştırır.
• Havayı nemlendirin: MedlinePlus buhar makinesi ya da nemlendirici kullanmayı önerir; NHS de odaya su dolu kaplar koymayı önerir.
• Sesinizi zorlayacak etkinliklerden kaçının: Bağırmayın, yüksek sesle konuşmayın ve uzun süre şarkı söylemeyin.
• Sigarayı bırakın ve dumanlı ortamlardan uzak durun.
• Burun açıcı ilaçlardan kaçının: MedlinePlus, bu ilaçların ses tellerini kurutabileceği için önerilmediğini belirtir.
• Reflüye yönelik önlemler: MedlinePlus'a göre ses kısıklığı reflüden kaynaklanıyorsa mide asidini azaltan ilaçlar yardımcı olabilir; bu tedaviye hekim karar verir.

Sesinizi korumak için

NIDCD'nin ses sağlığına yönelik önerileri şunlardır:

• Yeterli sıvı alın; gün boyu su için.
• Sağlıklı bir yaşam sürün ve sigara içmeyin.
• Sesinizi akıllıca kullanın: Sesinizi aşırı kullanmaktan ve sesinizin çok yüksek ya da çok alçak perdelerini zorlamaktan kaçının. Gürültülü ortamlarda bağırmak yerine karşınızdakine yaklaşın.
• Doğru nefes teknikleri kullanın: Konuşurken ve şarkı söylerken nefesinizi destek olarak kullanmayı öğrenin.
• Ses terapisi: NIDCD, sesini yoğun kullanan ya da ses sorunu yaşayan kişiler için bir dil ve konuşma terapistiyle ses terapisini önerir.

Öğretmenler, şarkıcılar, çağrı merkezi çalışanları ve sesini meslek gereği yoğun kullanan diğer kişiler, ses kısıklığını erken fark edip önlem almaktan özellikle yarar görür. Gün içinde kısa ses molaları vermek, uzun konuşmalar sırasında su içmek ve kalabalık sınıf ya da salonlarda mümkünse ses yükseltici bir cihaz kullanmak sesin zorlanmasını azaltabilir.