Sarı nokta hastalığı (makula dejenerasyonu) belirtileri ve tedavisi

Makula dejenerasyonu nedir?

Retina, gözün arka yüzünü döşeyen ve ışığı algılayan ince bir tabakadır. Retinanın tam ortasında yer alan makula (sarı nokta), okumak, yüzleri tanımak, araç kullanmak gibi işler için gereken keskin ve merkezi görmeyi sağlar.

NEI'ye göre yaşa bağlı makula dejenerasyonu, yaşlanmanın makulaya, yani gözün keskin ve tam karşıya bakış görmesini kontrol eden bölümüne zarar vermesiyle ortaya çıkar. MedlinePlus da makula dejenerasyonunu, keskin ve merkezi görmeyi yavaş yavaş bozan bir göz hastalığı olarak tanımlar.

NHS'e göre makula dejenerasyonu görmenin orta kısmını etkiler; tam körlüğe yol açmaz. MedlinePlus da kenar (çevresel) görme korunduğu için tam görme kaybının olmadığını belirtir. Ancak merkezi görmedeki bozulma günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyebilir.

Kuru ve yaş tip makula dejenerasyonu

NEI ve MedlinePlus iki tip tanımlar:

Kuru tip

• NEI'ye göre en sık görülen tiptir ve yıllar içinde erken, orta ve ileri evrelerden geçerek ilerler.
• MedlinePlus'a göre bu tipte makulanın altındaki kan damarları incelir ve kırılganlaşır; makulada drusen adı verilen küçük sarı birikintiler oluşur.

Yaş tip

• NEI'ye göre daha seyrek görülür, ancak daha hızlı görme kaybına yol açar.
• MedlinePlus'a göre bu tipte makulanın altında yeni, olağan dışı ve çok kırılgan kan damarları gelişir. Bu damarlardan kan ve sıvı sızar ve makula hasar görür.

NHS'e göre hastalık yıllar içinde yavaş yavaş kötüleşebilir; ancak bazı durumlarda görme haftalar ya da aylar içinde hızla bozulabilir.

Belirtileri nelerdir?

NEI'ye göre erken evrede genellikle hiçbir belirti yoktur. Orta evrede hafif bulanıklık ya da loş ışıkta görmede güçlük olabilir; bazı kişilerde ise bu evrede de belirti olmaz.

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Görmenin ortasında bulanık ya da çarpık bir alan
• Düz çizgilerin dalgalı ya da eğri görünmesi
• Görmenin ortasında koyu bir leke
• MedlinePlus'a göre nesnelerin çarpık ve soluk görünmesi
• Renklerin eskisi kadar parlak görünmemesi
• Okumakta güçlük
• NHS'e göre parlak ışığa hassasiyet, titrek ya da yanıp sönen ışıklar görme ve var olmayan şeyleri görme (halüsinasyon)

Erken evrede belirti olmayabileceği için düzenli göz muayenesi önemlidir. NEI'ye göre birçok göz hastalığı başlangıçta belirti vermez ve göz bebeklerini büyüten damlalarla yapılan muayene bu hastalıkların erken dönemde yakalanmasına yardımcı olur; NEI, 60 yaş üzerindekilerin 1–2 yılda bir bu muayeneyi yaptırmasını önerir.

Risk etkenleri

NEI, NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Yaş: NEI'ye göre 55 yaş ve üzerinde risk belirgin biçimde artar; yaş en önemli risk etkenidir.
• Aile öyküsü: Ailesinde makula dejenerasyonu olanlarda risk daha yüksektir.
• Irk: NEI ve MedlinePlus'a göre beyaz ırktan kişilerde daha sık görülür.
• Sigara: NEI, NHS ve MedlinePlus sigarayı önemli bir risk etkeni olarak sayar.
• Yüksek tansiyon ve fazla kilo: NHS'e göre risk etkenleri arasındadır.
• Beslenme: MedlinePlus yağdan zengin beslenmeyi risk etkenleri arasında sayar.
• Cinsiyet: MedlinePlus'a göre kadınlarda risk daha yüksektir.

NHS'e göre hastalığın tam nedeni bilinmemektedir.

Tanı nasıl konur?

NEI'ye göre makula dejenerasyonu, göz bebeklerini büyüten damlalarla yapılan kapsamlı göz muayenesiyle tanınır. Göz hekimi gerektiğinde retinanın kesit görüntülerini veren optik koherens tomografi (OCT) gibi görüntüleme yöntemlerini kullanabilir. Bkz. OCT nedir? ve Göz dibi muayenesi

Amsler kartı testi

MedlinePlus'a göre ızgara biçiminde düz çizgilerden oluşan Amsler kartı, çizgilerde dalgalanma olup olmadığını saptamaya yardımcı olur. MedlinePlus, Amsler kartındaki çizgiler dalgalı görünürse hemen göz hekimine başvurulmasını önerir. Göz hekiminiz, evde düzenli olarak bu kartla kendi kendinizi kontrol etmenizi önerebilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi, hastalığın tipine ve evresine göre değişir. NHS'e göre makula dejenerasyonunu tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; ancak tedavi ve destek, görmedeki değişiklikleri yavaşlatmaya ve yaşam kalitesini olabildiğince korumaya yardımcı olabilir. NHS, kuru tip için şu an bir tedavi bulunmadığını, ancak az görme desteği ve yaşam tarzı değişiklikleri konusunda yardım alınabileceğini belirtir. Yaş tipte ise NHS göz içine yapılan ilaç iğnelerini ve hastalığa yol açan damarları yok etmeye yönelik ışık tedavisini sayar.

Yaş tip makula dejenerasyonu

• Göz içine iğne (anti-VEGF tedavisi): NEI ve MedlinePlus'a göre yeni kan damarlarının oluşmasını engelleyen ilaçlar göz içine iğneyle uygulanır. Bkz. Göz içi iğne uygulaması (intravitreal enjeksiyon)
• Fotodinamik tedavi: NEI'ye göre bazı durumlarda ışığa duyarlı bir ilaç ve lazerin birlikte kullanıldığı fotodinamik tedavi uygulanabilir.
• Lazer: MedlinePlus'a göre bazı durumlarda olağan dışı damarlar lazerle yok edilebilir.

Kuru tip makula dejenerasyonu

• Vitamin ve mineral takviyeleri: NEI'ye göre orta evre makula dejenerasyonu olan kişilerde belirli bir besin takviyesi bileşimi önerilebilir. MedlinePlus bu bileşimin C ve E vitaminleri, beta karoten, çinko ve bakırdan oluştuğunu belirtir. Bu takviyeler herkes için uygun değildir; mutlaka göz hekiminizin önerisiyle kullanın.
• İleri evre: NEI'ye göre ileri evre kuru tip için şu an sınırlı tedavi seçeneği vardır; görme rehabilitasyonu hizmetleri yardımcı olabilir.

Az görme destekleri

MedlinePlus'a göre az görme yardımcıları kalan görmeden daha iyi yararlanmayı sağlar. NHS'e göre az görme kliniklerinde büyüteçler gibi yardımcı cihazlar ve evde daha parlak aydınlatma gibi düzenlemeler konusunda destek verilir.

Makula dejenerasyonuyla yaşamak ve riski azaltmak

NEI, NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Sigarayı bırakmak: NEI, NHS ve MedlinePlus sigaranın bırakılmasını önerir. Bkz. Sigarayı bırakmak için pratik adımlar
• Sağlıklı beslenme: NEI yeşil yapraklı sebzeler ve balık içeren sağlıklı beslenmeyi, NHS ise bol meyve, balık ve yeşil yapraklı sebze içeren dengeli bir beslenmeyi önerir. Bkz. Balık ve omega-3
• Düzenli fiziksel etkinlik
• Tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak
• Düzenli göz muayenesi

NHS, görmeniz kötüleşirse ya da yeni bir belirti fark ederseniz uzmanınızla en kısa sürede iletişime geçmenizi önerir. Görme kaybı ruh hâlini de etkileyebilir; NHS, 2 haftadan uzun süren çökkünlük hâlinde hekime başvurulmasını önerir. Bkz. Depresyon belirtileri

Görmenin her iki gözde etkilenmesi araç kullanma yeterliliğini etkileyebilir; araç kullanmaya devam etmeden önce göz hekiminizle konuşun.