İşitme cihazı değerlendirmesi: kimlere, nasıl yapılır?

İşitme cihazı nedir, nasıl çalışır?

NIDCD'ye göre işitme cihazının üç temel parçası vardır:

• Mikrofon: Ses dalgalarını alır ve elektrik sinyaline çevirir.
• Yükselteç (amplifikatör): Bu sinyalin gücünü artırır.
• Hoparlör: Yükseltilmiş sesi kulak kanalına iletir.

NIDCD, işitme cihazlarının en çok iç kulaktaki tüy hücrelerinin hasar görmesiyle oluşan sensörinöral (iç kulak veya sinir kaynaklı) işitme kaybında yararlı olduğunu belirtir. Bu tür hasar hastalıklar, yaşlanma, gürültü ya da bazı ilaçlar nedeniyle gelişebilir. Cihaz, ses titreşimlerini büyüterek sağlam kalan tüy hücrelerinin bunları algılamasına ve beyne iletilecek sinyallere dönüştürmesine yardımcı olur.

NIDCD'ye göre günümüzde cihazların çoğu dijitaldir. Dijital cihazlar sesi sayısal kodlara çevirir; bu sayede odyolog belirli ses frekanslarını daha fazla yükseltebilir ve cihaz belirli yönlerden gelen seslere odaklanacak şekilde ayarlanabilir.

Kimler için değerlendirme gerekir?

İşitme kaybı çoğu zaman yavaş ilerlediği için kişi tarafından fark edilmeyebilir. Şu durumlar işitme değerlendirmesi için önemli işaretlerdir:

• Konuşmaları, özellikle kalabalık ve gürültülü ortamlarda anlamakta zorlanmak
• Televizyonun ya da telefonun sesini başkalarının rahatsız olacağı düzeyde açmak
• İnsanlardan sık sık söylediklerini tekrarlamalarını istemek
• Yakınlarınızın sizin iyi duymadığınızı söylemesi
• Kulak çınlaması; bkz. Kulak çınlaması neden olur?

Çocuklarda konuşma gecikmesi, seslere tepki vermeme veya okulda dikkat sorunları da işitme kaybının işareti olabilir. Bebeklerde işitme taraması doğumdan kısa süre sonra yapılır; bkz. Yenidoğan işitme taraması.

Değerlendirme süreci nasıl işler?

NHS'e göre işitme kaybından şüphelenen kişi önce aile hekimine başvurabilir; aile hekimi gerekirse kişiyi bir işitme uzmanına yönlendirir. NIDCD de değerlendirme için odyolog ya da işitme sağlığı uzmanına başvurulmasını önerir. Süreç genellikle şu adımlardan oluşur:

1. Kulak burun boğaz muayenesi: Kulak kiri tıkacı, orta kulakta sıvı, kulak zarı delinmesi gibi tedavi edilebilir nedenler araştırılır. Ani gelişen işitme kaybı ise acil değerlendirme gerektirir.
2. İşitme testleri: Odyometri ile farklı frekanslardaki sesleri hangi şiddette duyduğunuz ve konuşmayı ne kadar anladığınız ölçülür. Orta kulak basıncını değerlendirmek için timpanometri yapılabilir. Bkz. Timpanometri
3. Cihaz seçimi: Test sonuçları, kulak yapınız, el becerileriniz, yaşam tarzınız ve beklentileriniz birlikte değerlendirilir.
4. Kalıp ve hazırlık: NHS'e göre kişiye özel üretilen cihazların hazırlanması birkaç hafta sürebilir.
5. Programlama ve kullanım eğitimi: Cihaz işitme kaybınıza göre programlanır; takma, çıkarma, temizleme ve ayarlama size öğretilir.
6. Kontrol randevuları: NHS'e göre ilk takımdan birkaç hafta sonra bir kontrol yapılır ve gerekirse ayarlar değiştirilir.

İşitme cihazı türleri

NHS ve NIDCD'nin tanımladığı başlıca türler şunlardır:

• Kulak arkası (BTE): NHS'e göre en sık kullanılan türdür. Cihaz kulağın arkasında durur ve kulak kanalına yerleşen bir kalıba bağlanır. NIDCD'ye göre hafiften çok ileri düzeye kadar farklı derecelerdeki işitme kayıplarında kullanılabilir. Bazı türlerinde kanala yalnızca ince bir tüp girer (açık uyum).
• Hoparlörü kulak içinde olan (RITE): Kulak arkası türe benzer, ancak daha küçüktür ve hoparlöre ince bir kabloyla bağlanır; dışarıdan daha az görünür.
• Kulak içi (ITE): Kulak deliğinin dış kısmını doldurur. NIDCD'ye göre hafiften ileri düzeye kadar işitme kayıplarında kullanılabilir; bazı modellerde telefon görüşmelerini kolaylaştıran telebobin bulunur.
• Kanal içi (ITC) ve tamamen kanal içi (CIC/IIC): Kulak kanalına yerleşen küçük cihazlardır. NHS, bu türlerin daha az göründüğünü ancak daha az güçlü olabildiğini ve küçük oldukları için kullanımlarının zor olabildiğini belirtir.
• CROS/BiCROS: NHS'e göre tek kulakta işitme kaybı olanlarda, sesi kablosuz olarak diğer kulağa aktaran sistemlerdir.
• Vücuda takılan cihazlar: Kulaklıklara bağlı bir kutudan oluşur; NHS'e göre ileri işitme kaybında veya el becerisi kısıtlı kişilerde tercih edilebilir.

Cihaz yeterli olmadığında

Bazı kişilerde klasik işitme cihazları yeterli fayda sağlamaz ya da kulak yapısı nedeniyle kullanılamaz. NHS bu durumda düşünülebilecek işitme implantlarını şöyle tanımlar:

• Kemiğe tutturulan işitme cihazları (BAHA): Kafatası kemiğini titreştirerek sesi doğrudan iç kulağa iletir; dış parçası çıkarılabilir.
• Orta kulak implantları: Orta kulaktaki işitme kemikçiklerini titreştiren cihazlardır.
• Koklear implant: Sesi elektrik sinyaline çevirerek doğrudan iç kulaktaki salyangoza (koklea) iletir. İleri derecede iç kulak tipi işitme kaybında değerlendirilir. Bkz. Koklear implant değerlendirmesi
• İşitsel beyin sapı implantı: NHS'e göre işitme sinirinin işlev görmediği durumlarda sinyalleri doğrudan beyne ileten, çok daha seyrek kullanılan bir yöntemdir.

Bu seçeneklerin uygun olup olmadığına ayrıntılı testlerden sonra kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji ekibi birlikte karar verir.

İşitme kaybının türü neden önemli?

İşitme kaybı genel olarak iki ana gruba ayrılır. İletim tipi kayıpta ses dış kulak yolundan ya da orta kulaktan iç kulağa ulaşırken engelle karşılaşır; kulak kiri, orta kulakta sıvı veya kulak zarı delinmesi buna örnektir. Sensörinöral kayıpta ise sorun iç kulakta veya işitme sinirindedir. NIDCD'nin belirttiği gibi işitme cihazları en çok bu ikinci grupta kullanılır.

Bu ayrım, değerlendirmenin neden yalnızca "cihaz denemek"ten ibaret olmadığını açıklar. İletim tipi kayıplarda önce altta yatan sorunun ilaçla veya cerrahiyle düzeltilip düzeltilemeyeceğine bakılır. Her iki tipin bir arada olduğu karma kayıplar da görülebilir; odyometri sonuçları bu ayrımı yapmaya yardımcı olur.

Cihaza alışma dönemi

NHS'e göre işitme cihazına alışmak haftalar ile aylar arasında sürebilir. NIDCD, ilk dönemde sık karşılaşılan durumları şöyle sıralar:

• Cihazın kulakta rahatsızlık vermesi
• Kendi sesinizi kulağınız tıkalıymış gibi yankılı duymanız
• Cihazdan ıslık benzeri bir ses gelmesi (geri besleme)
• Daha önce duymadığınız arka plan seslerini fark etmeniz
• Cep telefonu kullanırken parazit

Bu sorunların çoğu ayarlarla ya da kalıbın yeniden düzenlenmesiyle azaltılabilir. Cihazı önce sessiz ortamlarda kısa sürelerle kullanmak, sonra süreyi ve ortamları kademeli olarak artırmak alışmayı kolaylaştırabilir. Sorun yaşadığınızda cihazı çekmeceye kaldırmak yerine kontrol randevusunda ayar istemek önemlidir.

Cihaz bakımı

NIDCD'nin önerileri şunlardır:

• Cihazı sıcaktan ve nemden uzak tutun.
• Önerilen şekilde düzenli temizleyin; kulak kiri cihaza zarar verebilir.
• Cihaz takılıyken saç spreyi gibi ürünler kullanmayın.
• Kullanmadığınızda cihazı kapatın.
• Biten pilleri hemen değiştirin.
• Pilleri ve küçük cihazları çocukların ve evcil hayvanların ulaşamayacağı yerde saklayın.

Cihaz almadan önce sorulabilecek sorular

NIDCD, cihaz seçerken şunların sorulmasını önerir: Hangi özellikler ihtiyacınıza uygun? Bir deneme süresi var mı? Cihaz arızalandığında onarım ve yedek cihaz desteği nasıl sağlanıyor? Ayarlar kim tarafından ve ne sıklıkla yapılacak? Kullanım eğitimi verilecek mi?