Koklear implant nedir? Kimlere uygulanır, süreç nasıl işler?

Koklear implant nedir, nasıl çalışır?

İç kulakta salyangoz biçimindeki kokleada bulunan tüy hücreleri, ses titreşimlerini işitme sinirinin taşıyabileceği sinyallere çevirir. Bu hücreler ağır biçimde hasar gördüğünde sesler ne kadar yükseltilirse yükseltilsin anlaşılır hâle gelmeyebilir.

FDA (ABD Gıda ve İlaç Dairesi), koklear implantı ileri ya da çok ileri derecede sinir tipi sağırlığı olan kişilerde iç kulaktaki sinirleri elektrikle uyararak yararlı işitme duyumları oluşturmak için tasarlanmış, vücuda yerleştirilen bir işitme cihazı olarak tanımlar. Cihaz iki ana bölümden oluşur:

• Dış bölüm: Mikrofon, ses işlemcisi ve verici. FDA'ya göre bu bölüm genellikle kulak arkasına takılır; bazı modellerde cepte veya kemerde taşınabilir. Dış parça, deri altındaki iç parçaya bir mıknatıs yardımıyla tutunur.
• İç bölüm: Ameliyatla deri altına yerleştirilen alıcı-uyarıcı ve kokleanın içine yerleştirilen elektrot dizisi.

NIDCD'ye göre mikrofon çevredeki sesleri alır, ses işlemcisi bu sesleri seçip düzenler, verici ve alıcı-uyarıcı sinyalleri elektrik uyarılarına çevirir, elektrot dizisi de bu uyarıları işitme sinirine iletir. Sinyaller işitme siniri yoluyla beyne ulaşır ve beyin bunları ses olarak algılamayı öğrenir.

İşitme cihazından farkı

İşitme cihazı sesi yükseltir ve sağlam kalan tüy hücrelerinin sesi algılamasına yardım eder. Koklear implant ise hasarlı tüy hücrelerinin işini üstlenerek siniri doğrudan uyarır. NIDCD, implantla duyulan sesin normal işitmeden farklı olduğunu, ancak pek çok kişinin uyarı seslerini fark etmesine, çevresindeki sesleri algılamasına ve konuşmayı anlamasına yardımcı olabileceğini belirtir. Ayrıntılar için İşitme cihazı değerlendirmesi yazısına bakabilirsiniz.

Kimler için uygundur?

FDA'ya göre koklear implant, klasik işitme cihazlarından çok az fayda gören, ileri veya çok ileri derecede işitme kaybı olan erişkin ve çocuklar için düşünülür. NIDCD, ABD'de 2020'den bu yana 9 aylık kadar küçük çocuklarda da kullanım onayı bulunduğunu belirtir.

FDA, implanttan elde edilen yararı etkileyebilecek etkenleri şöyle sıralar:

• İşitme kaybının ne kadar süredir var olduğu ve hangi yaşta başladığı
• İmplantın yapıldığı yaş
• Kokleanın ve işitme sinirinin durumu
• Kişinin ve ailenin motivasyonu
• Ameliyat sonrası eğitim ve rehabilitasyon desteğinin niteliği

Doğuştan ileri işitme kaybı olan çocuklarda konuşma ve dil gelişimi açısından erken tanı önemlidir. Bebeklerde işitme sorunları çoğu zaman yenidoğan taramasıyla fark edilir; bkz. Yenidoğan işitme taraması.

Değerlendirme süreci

Koklear implant kararı tek bir muayeneyle verilmez. FDA'ya göre ameliyat öncesi değerlendirme genellikle şunları içerir:

• Kulak muayenesi: Dış, orta ve iç kulakta enfeksiyon veya yapısal bir sorun olup olmadığının incelenmesi
• İşitme testleri: İşitme kaybının derecesini ve konuşmayı anlama düzeyini ölçen testler
• İşitme cihazı denemesi: Klasik işitme cihazlarının ne kadar fayda sağladığını görmek için bir süre cihaz kullanılması
• Görüntüleme: Kokleanın ve çevresindeki yapıların durumunu görmek için bilgisayarlı tomografi ve MR
• Psikolojik değerlendirme: Beklentilerin ve sürece hazırlığın konuşulması
• Genel fizik muayene: Genel anesteziye hazırlık

Bu değerlendirme sırasında kişinin ve ailenin beklentilerini açıkça konuşmak önemlidir. FDA, implantın sağladığı yararın kişiden kişiye çok farklı olabileceğini; konuşmayı neredeyse normale yakın anlayan kişilerden hiç fayda görmeyenlere kadar geniş bir yelpaze bulunduğunu belirtir.

Ameliyat nasıl yapılır?

FDA'nın anlatımına göre ameliyat genel anestezi altında yapılır. Hazırlık aşamasında damar yolu açılır ve implantın yerleştirileceği bölgede kafa derisi temizlenir, gerekirse traş edilir. Ameliyatta iç parça deri altına yerleştirilir ve elektrot dizisi kokleanın içine konumlandırılır.

FDA'ya göre ameliyattan sonra şunlar görülebilir:

• İmplant yapılan kulağın üzerinde baskı veya rahatsızlık hissi
• Baş dönmesi ve bulantı
• Boğaz ağrısı

FDA, hastaların genellikle ameliyattan yaklaşık bir gün sonra eve döndüğünü ve dikişlerin yaklaşık bir hafta sonra alındığını belirtir.

Cihazın açılması ve rehabilitasyon

Ameliyattan hemen sonra işitme başlamaz; çünkü dış parça henüz takılmamıştır. FDA'ya göre kesinin tamamen iyileşmesi için genellikle 3–6 hafta beklenir; ardından ilk programlama seansında odyolog ses işlemcisini ayarlar ve cihazın kullanımını öğretir. Bu ayarlar zaman içinde birçok kez yenilenir.

NIDCD, implantla duymayı öğrenmenin zaman aldığını ve konuşma-dil terapistleri ile odyologlarla yoğun bir terapi sürecinin gerektiğini vurgular. FDA, ailenin bu eğitime katılmasının önemli olduğunu belirtir. FDA'ya göre erişkinlerde ilerleme çoğunlukla hızlı başlar ve ilk aylarda sürer; çocuklarda ise gelişme daha yavaş ve kademeli olabilir.

Çocuklarda rehabilitasyon; dinleme becerileri, konuşma ve dil gelişimi üzerine düzenli çalışmaları kapsar. Okul ve aile ile iş birliği bu sürecin önemli bir parçasıdır.

İmplantla neler beklenebilir?

FDA, koklear implant kullanan kişilerin bir kısmının şu kazanımları elde edebildiğini belirtir:

• Ayak sesi, kapı kapanması, telefon zili gibi farklı çevre seslerini algılayabilme
• Bazı kişilerde dudak okumaya gerek duymadan konuşmayı anlayabilme
• Telefonla konuşabilme ve televizyonu izleyip anlayabilme
• Bazı kişilerde müzikten keyif alabilme

Ancak FDA, bu kazanımların herkes için geçerli olmadığını ve sonuçların konuşmayı neredeyse normale yakın anlamaktan hiç işitme yararı görmemeye kadar uzanabildiğini açıkça vurgular. Bu nedenle beklentileri gerçekçi tutmak, değerlendirme ekibiyle olası sonuçları ayrıntılı konuşmak ve rehabilitasyona düzenli katılmak önemlidir.

Günlük yaşamda da bazı alışkanlıklar gerekir. Dış parçanın her gün şarj edilmesi ya da pilinin değiştirilmesi, cihazın nemden ve darbelerden korunması, yedek parça ve aksesuarların hazır bulundurulması bunlardan bazılarıdır. FDA, iç parçanın her durumda yeni teknolojilere göre yükseltilemeyebileceğini de hatırlatır. Kontrol randevularında hem cihazın ayarları hem de işitme ve konuşma becerilerindeki ilerleme düzenli olarak gözden geçirilir.

Olası riskler

FDA'nın sıraladığı ameliyat ve anesteziyle ilgili olası riskler şunlardır:

• Yüz siniri hasarı: Yüzün aynı tarafında geçici veya kalıcı felce yol açabilir.
• Menenjit: Beyin zarlarının enfeksiyonu. İmplant öncesi ve sonrası aşılar konusunda hekiminize danışın.
• Beyin omurilik sıvısı veya iç kulak sıvısı sızıntısı
• Yara enfeksiyonu
• Baş dönmesi, kulak çınlaması, tat alma bozukluğu ve kulak çevresinde uyuşma

FDA'ya göre implant, ameliyat yapılan kulakta var olan kalıntı işitmeyi ortadan kaldırabilir. Bunun dışında FDA şu noktalara dikkat çeker:

• MR çekimi: Güçlü manyetik alan implantın yerinden oynamasına veya içindeki mıknatısın gücünü yitirmesine yol açabilir. Bazı implantlar belirli koşullarda MR çekimine izin verir; MR öncesinde mutlaka implantınız olduğunu bildirin.
• Cihaz arızası: Arıza durumunda yeniden ameliyat gerekebilir.
• Su ve statik elektrik: Dış parçalar banyo ve yüzme sırasında çıkarılmalıdır; statik elektrik cihaza zarar verebilir.
• Pil ve şarj: Dış parçanın her gün enerjiye ihtiyacı vardır.