Frengi (sifiliz) nedir? Belirtileri, evreleri ve tedavisi

Frengi nedir?

NHS ve CDC frengiyi, tedavi edilmediğinde ciddi sağlık sorunlarına yol açabilen, cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon olarak tanımlar. Halk arasında "frengi", tıp dilinde "sifiliz" adıyla bilinir. CDC frenginin sık görülen ve tedavi edilebilen bir enfeksiyon olduğunu, cinsel olarak aktif herkesin frengiye yakalanabileceğini belirtir.

Frenginin özelliği, evreler hâlinde ilerlemesi ve belirtilerin zaman içinde değişip gelip gidebilmesidir. NHS'e göre ilk belirtiler çoğu zaman hafiftir ve fark edilmesi zordur. Belirtiler hafifleyebilir ya da tamamen kaybolabilir; ancak NHS'e göre tedavi edilmediyseniz enfeksiyon hâlâ vücudunuzdadır. Bu da enfeksiyonu başkalarına bulaştırabileceğiniz ve ileride ciddi sorunlar yaşama riskiniz olduğu anlamına gelir.

Nasıl bulaşır?

NHS ve CDC'ye göre frengi şu yollarla bulaşır:

• Cinsel temas: NHS'e göre en sık bulaşma yolu, enfekte biriyle kondomsuz vajinal, anal ya da oral ilişkidir. Enfekte kişinin penisindeki, vajinasındaki, anüsündeki ya da ağzının içindeki bir yarayla temas bulaşmaya yol açar.
• Gebelikte anneden bebeğe: Bu duruma konjenital (doğumsal) sifiliz denir.
• Ortak kullanılan iğneler: NHS, enfekte bir kişinin kullandığı iğneyle uyuşturucu enjekte etmeyi de bulaşma yolları arasında sayar.
• Kan ve organ nakli: NHS'e göre bu yol seyrektir; bunun nedeni İngiltere'de bağışlanan tüm kan ve organların frengi açısından kontrol edilmesidir.

CDC'ye göre frengi tuvalet oturağı, kapı kolu, yüzme havuzu, jakuzi, küvet, ortak giysi ya da yemek takımı gibi eşya ve yüzeylerle gündelik temas yoluyla bulaşmaz.

Frenginin evreleri ve belirtileri

NHS'e göre enfeksiyondan sonra ilk belirtilerin ortaya çıkması 3 hafta ya da daha uzun sürebilir. CDC frengiyi dört evrede tanımlar; her evrenin belirtileri farklıdır.

Birinci evre (primer frengi)

• Bakterinin vücuda girdiği yerde, yani penis, vajina, anüs, rektum, dudaklar ya da ağız çevresinde bir ya da birden fazla yara; NHS'e göre eller ya da kalça gibi başka bölgelerde de yara görülebilir
• CDC'ye göre bu yara genellikle sert, yuvarlak ve ağrı yapmayan bir yaradır; NHS de yaraların genellikle ağrı yapmadığını ve tek bir yara olabileceğini belirtir
• Yara ağrı yapmadığı için fark edilmeyebilir; NHS'e göre özellikle anüsün ya da vajinanın içinde olduğunda gözden kaçabilir
• CDC'ye göre yara genellikle 3–6 hafta sürer ve tedavi alınsa da alınmasa da iyileşir; ancak enfeksiyonun ikinci evreye geçmesini önlemek için yara kaybolduktan sonra da tedavi gerekir

İkinci evre (sekonder frengi)

NHS'e göre sonraki belirtiler 3 aya kadar sonra ortaya çıkabilir. CDC'ye göre bu evre genellikle bir döküntüyle başlar; döküntü ilk yara iyileşirken ya da iyileştikten birkaç hafta sonra çıkabilir:

• Deride döküntü; avuç içleri ve ayak tabanlarında görülebilir, NHS'e göre bazen tüm vücuda yayılabilir. CDC'ye göre döküntü pürüzlü, kırmızı ya da kırmızı-kahverengi olabilir, genellikle kaşıntı yapmaz ve bazen fark edilmeyecek kadar silik olur
• NHS'e göre ağızda beyaz lekeler; CDC'ye göre ağızda, vajinada ya da anüste yaralar
• NHS'e göre en sık penis, vajina ya da anüs çevresinde görülen, beyaz ya da gri, siğile benzeyen kabarıklıklar
• Ateş, baş ağrısı ve yorgunluk gibi grip benzeri belirtiler
• Lenf bezlerinde şişlik, boğaz ağrısı, kas ağrıları ve kilo kaybı
• Saçta, sakalda ya da kaşlarda yer yer dökülme

CDC'ye göre bu evrenin belirtileri de tedavi alınsa da alınmasa da geçer; ancak uygun tedavi olmadan enfeksiyon gizli evreye ve bazen üçüncü evreye ilerler.

Gizli evre (latent frengi)

CDC'ye göre bu evrede görünür bir belirti yoktur. Tedavi edilmezse frengi vücutta yıllarca kalabilir.

Üçüncü evre (tersiyer frengi)

CDC'ye göre tedavi edilmeyen frengisi olan kişilerin çoğunda üçüncü evre gelişmez. Geliştiğinde ise enfeksiyonun başlamasından 10–30 yıl sonra ortaya çıkar; kalp ve damarlar, beyin ve sinir sistemi gibi birçok organ sistemini etkileyebilir ve ölüme yol açabilir. NHS de tedavi edilmeyen frenginin kalp sorunları, nöbet, bellek sorunları, kişilik değişiklikleri ve bunama, sinir ve eklem sorunları, kas güçsüzlüğü, görme ve işitme sorunlarına yol açabileceğini; bu sorunların bazılarının enfeksiyondan yıllar sonra ortaya çıkabileceğini belirtir.

Sinir sistemi, göz ve kulak tutulumu

CDC'ye göre tedavi edilmeyen frengi herhangi bir evrede beyne ve sinir sistemine (nörosifiliz), göze (oküler sifiliz) ya da kulağa (otosifiliz) yayılabilir. CDC'nin saydığı belirtiler arasında şiddetli baş ağrısı, kas güçsüzlüğü, dikkat dağınıklığı ve bilinç bulanıklığı; göz ağrısı ya da kızarıklığı, görme değişiklikleri; işitme kaybı, kulak çınlaması ve baş dönmesi bulunur.

Gebelikte frengi

CDC'ye göre frengisi olan gebe, enfeksiyonu bebeğine geçirebilir. Frengi düşük doğum ağırlığına, erken doğuma ve ölü doğuma yol açabilir. Doğumda belirti göstermeyen enfekte bir bebek hemen tedavi edilmezse birkaç hafta içinde katarakt, sağırlık ya da nöbet gibi ciddi sorunlar yaşayabilir ve hayatını kaybedebilir. NHS de gebelikte frenginin düşük, erken doğum ve ölü doğum riskini artırabileceğini belirtir.

NHS'e göre gebelere frengi taraması önerilir; böylece enfeksiyon ciddi sorunlara yol açmadan bulunup tedavi edilebilir. CDC tüm gebelerin ilk gebelik kontrolünde frengi testi yaptırmasını, bazı gebelerin ise 28. haftada ve doğumda yeniden test edilmesini önerir. Test pozitif çıkarsa tedaviye hemen başlanması gerekir. Gebelik takibindeki testler hakkında bilgi için bkz. Gebelik takibi

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre frengi olup olmadığını doğrulamanın tek yolu test yaptırmaktır. Test cinsel sağlık polikliniklerinde ya da hekim tarafından yapılabilir; NHS gebelik kontrollerinde ve evde kullanılıp laboratuvara gönderilen test kitleriyle de test yapılabildiğini belirtir. Test süreci şunları içerebilir:

• Muayene: NHS'e göre belirtiler varsa doktor ya da hemşire penis, vajina ve anüs çevresini frengi yaraları açısından, vücudun geri kalanını da döküntü, yara ya da siğil benzeri kabarıklıklar açısından inceler.
• Kan testi: CDC'ye göre frengi tanısında çoğunlukla kan testi kullanılır.
• Yaradan örnek alma: NHS'e göre yara varsa, pamuklu çubuğa benzeyen bir sürüntü çubuğuyla yaradan sıvı örneği alınabilir.

NHS'e göre aynı anda diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için de test yapılabilir. CDC, frengi gibi bir enfeksiyonun yol açtığı yara ya da deri bütünlüğündeki bozulmanın HIV'in vücuda girmesini kolaylaştırabileceğini belirtir. Bkz. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar

Tedavi

CDC'ye göre frengi, hekimin önerdiği uygun antibiyotiklerle tedavi edilebilir. NHS'e göre antibiyotikler enjeksiyon, tablet ya da kapsül şeklinde verilebilir ve tedaviye test sonucu çıkmadan başlanabilir. Tedavinin ne kadar süreceği frenginin evresine bağlıdır ve hekim tarafından belirlenir.

Tedavi sırasında ve sonrasında dikkat edilecekler:

• Olası yan etki: NHS'e göre bazı kişilerde tedavi yüksek ateş, baş ağrısı ve kas ağrısı gibi grip benzeri belirtilere yol açabilir; bu genellikle ilk 24 saat içinde olur.
• Cinsel ilişkiye ara verin: NHS, siz ve eşiniz tedaviyi tamamladıktan sonra 2 hafta geçene kadar vajinal, anal ya da oral ilişkiye girmemenizi önerir.
• Eşlerin test edilmesi: NHS'e göre şu anki ve yakın zamandaki cinsel eşlerin de test edilmesi ve tedavi alması gerekir.
• Kontrol testleri: NHS'e göre tedaviye başladıktan sonraki ilk 12 ay içinde yeniden test için birkaç kez kontrole gitmeniz gerekir. CDC de tedavinin başarılı olduğundan emin olmak için kontrol testlerinin gerekli olduğunu belirtir.
• Yeniden enfeksiyon: CDC'ye göre frengi geçirmiş olmak koruma sağlamaz; başarılı tedaviden sonra da yeniden enfekte olunabilir.

CDC'ye göre tedavi, enfeksiyonun daha önce yol açtığı hasarı geri döndürmeyebilir. Bu nedenle erken tanı ve tedavi önemlidir.

Tanı aldıktan sonra: eşlerin bilgilendirilmesi

Cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon tanısı almak kaygı verici olabilir. CDC'ye göre frengi tedavi edilebilen bir enfeksiyondur ve tanının konması tedavinin ilk adımıdır.

NHS, şu anki ve yakın zamandaki cinsel eşlerin de test edilmesi ve tedavi alması gerektiğini, aile hekiminin ya da cinsel sağlık polikliniğinin eşlerle iletişim konusunda yol gösterebileceğini ve bu bildirimin adınız verilmeden yapılabileceğini belirtir. CDC'ye göre bir eşin frengisi olduğu her zaman belli olmayabilir; vajinada, anüste, ağızda ya da penis sünnet derisinin altındaki yaralar zor görülür. Eşleriniz test edilip tedavi almazsa yeniden enfekte olabilirsiniz. Bu konuşmayı nasıl yapacağınızdan emin değilseniz hekiminizden destek isteyebilirsiniz. Hasta mahremiyetiyle ilgili haklarınız için bkz. Hasta mahremiyeti

Frengiden korunma

NHS ve CDC'nin önerileri şunlardır:

• Vajinal ve anal ilişkide kondom kullanın. NHS, oral ilişkide penisi kondomla, vajinayı lateks ya da plastik bir örtüyle (dam) kapatmayı önerir.
• CDC'ye göre test edilmiş ve frengisi olmayan bir eşle uzun süreli, karşılıklı tek eşli bir ilişki riski azaltır.
• Cinsel olarak aktifseniz hekiminizle açıkça konuşup test yaptırmanız gerekip gerekmediğini sorun. CDC; erkeklerle ilişkiye giren erkeklerin, HIV ile yaşayanların, HIV'den korunmak için önleyici ilaç (PrEP) kullananların, eşinde frengi saptananların ve frenginin sık görüldüğü bir toplulukta yaşayanların düzenli test yaptırmasını önerir.
• NHS'e göre cinsel oyuncakları paylaşmayın ya da başkası kullanmadan önce yıkayıp yeni bir kondomla kapatın.
• Uyuşturucu enjekte ediyorsanız iğne paylaşmayın.
• Siz ya da eşiniz frengi tanısı aldıysanız, NHS'e göre tedavi tamamlandıktan sonra 2 hafta geçmeden hiçbir cinsel temasta bulunmayın.

CDC'ye göre kondomlar yarayla teması engelleyerek bulaşmayı önler; ancak yara bazen kondomun kapatmadığı bir bölgede olabilir ve bu yarayla temas yine bulaşmaya yol açabilir. CDC, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan tamamen korunmanın tek yolunun vajinal, anal ve oral ilişkiden kaçınmak olduğunu belirtir.