Kısaca
Fototerapi (ışık tedavisi), bazı deri hastalıklarında derinin hekim gözetiminde, özel bir kabin ya da cihazla belirli dalga boyundaki ultraviyole (UV) ışığa kontrollü olarak tutulmasıdır. En sık kullanılan türü dar bant UVB'dir. Sedef hastalığı (psoriazis), egzama ve vitiligo gibi durumlarda deride iltihabı azaltmak amacıyla uygulanır. Tedavi genellikle haftada iki-üç seans olarak birkaç hafta boyunca sürer; her seansta ışık süresi saniyelerle başlar ve kademeli olarak artırılır. Güneş yanığına benzer kızarıklık, kaşıntı ve kuruluk gibi yan etkiler görülebilir; uzun dönemde deri yaşlanması ve deri kanseri riskindeki artış nedeniyle tedavi dermatoloji uzmanının planlamasıyla yürütülür.
Fototerapi nedir?
Güneş ışığı, gözle görülmeyen farklı dalga boylarında ultraviyole ışınlar içerir. West Suffolk NHS Vakfı'nın hasta bilgilendirme metnine göre UVA ışınları deriye işler ve bronzlaşmaya ya da koyulaşmaya yol açar; UVB ışınları ise büyük ölçüde derinin üst katmanında emilir ve güneş yanığından sorumludur.
Dar bant UVB tedavisinde, UVB ışığının belirli ve dar bir dalga boyu aralığı kullanılır. Amerikan Dermatoloji Akademisi'ne (AAD) göre fototerapi, deri hücrelerinin aşırı hızlı çoğalmasını yavaşlatır, bağışıklık sisteminin aşırı etkinliğini baskılar, iltihabı azaltır ve kaşıntıyı hafifletebilir.
Fototerapi türleri
AAD'nin sıraladığı başlıca fototerapi seçenekleri şunlardır:
- Dar bant ya da geniş bant UVB: Tüm vücudun ya da geniş alanların ışık kabininde tedavi edilmesi.
- Excimer lazer: Dar bant UVB türünden ışığı yalnız sedef plaklarına yüksek miktarda veren lazer tedavisi.
- PUVA: Işığa duyarlılığı artıran psoralen adlı bir ilaç (banyo suyuna eklenerek ya da ağızdan) kullanıldıktan sonra UVA ışığı uygulanması.
- Evde fototerapi: AAD'ye göre dermatoloji uzmanı, uygun kişilerde evde kullanılacak ışık cihazlarını reçete edebilir.
Solaryum (bronzlaşma kabini) tıbbi fototerapi değildir. Tıbbi fototerapide ışığın miktarı kişiye göre hesaplanır; West Suffolk NHS Vakfı tedavi süresince solaryumdan kaçınılmasını ister.
Hangi hastalıklarda kullanılır?
West Suffolk NHS Vakfı'nın bilgilendirmesine göre dar bant UVB şu durumlarda deri iltihabını azaltmak için kullanılabilir:
- Sedef hastalığı (psoriazis): Bkz. Sedef hastalığı nedir?
- Egzama: Bkz. Atopik dermatit (egzama)
- Vitiligo: Bkz. Vitiligo (ala hastalığı)
- Polimorf ışık erüpsiyonu (güneş alerjisi)
- Mikozis fungoides: Deriyi tutan bir lenfoma türü.
- Diğer kaşıntılı deri hastalıkları
West Suffolk NHS Vakfı'na göre sevk edilen her kişinin durumu, tedaviye uygun olup olmadığı açısından dermatoloji uzmanı tarafından değerlendirilir ve gereken tedavi süresi önceden konuşulur.
Kimler için uygun olmayabilir?
AAD'ye göre fototerapi şu durumlarda uygun olmayabilir:
- Melanom ya da başka bir deri kanseri öyküsü
- Deri kanseri riskini artıran kalıtsal durumlar
- Lupus gibi ultraviyole ışığa aşırı duyarlılık yapan hastalıklar
- Deriyi ışığa duyarlı hâle getiren ilaçların kullanılması (bazı antibiyotikler, idrar söktürücüler ve mantar ilaçları gibi)
West Suffolk NHS Vakfı da tedavi öncesinde hemşireye şu durumların mutlaka bildirilmesini ister:
- Çok sayıda beninizin olması
- Daha önce deri kanseri geçirmiş olmanız
- Deride alışılmadık bir lezyon fark etmeniz
- Güneşe ya da önceki ışık tedavisine karşı duyarlılık
- Radyoterapi ya da organ nakli öyküsü
- Kalp pili ya da başka bir kalp cihazı (bu vakfın bilgilendirmesine göre kalp pili olanlarda ışık tedavisi önerilmez), metal implantlar
- Gebelik olasılığı
- Epilepsi
Tedaviye hazırlık
West Suffolk NHS Vakfı'nın önerileri şunlardır:
- İlaç listesi: Reçeteli ve reçetesiz kullandığınız tüm ilaçların listesini ilk randevuya getirin. Bazı ilaçlar ve kremler deriyi ışığa daha duyarlı hâle getirebilir; tedavi süresince her ilaç ya da krem değişikliğini bildirin.
- Parfümlü ürünler: Seans günü deride parfüm, tıraş losyonu, deodorant ve yağlı merhem bulunmamalıdır. Bu ürünler yanık ve renk değişikliği riskini artırabilir.
- Makyaj: Tedavi edilecek bölgede makyaj ve kozmetik ürün olmamalıdır.
- Nemlendirme: Seans sabahı yağlı merhemler yerine, hekim ya da hemşirenin önerdiği su bazlı bir nemlendirici kullanılmalı; seanslar arasında ve sonrasında deri düzenli nemlendirilmelidir.
- Takılar: Çıkarılması mümkün olmayanlar dışında takı ve piercing takılmamalıdır.
- Saç ve sakal: West Suffolk NHS Vakfı'na göre tedavi süresince saç kestirmek ya da sakal kesmek deride yanık riskini artırabilir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Seans nasıl yapılır?
West Suffolk NHS Vakfı'nın anlattığı şekliyle süreç şöyle ilerler:
- İlk görüşme: Tedavinin olası yararları ve yan etkileri konuşulur, onam formu imzalanır.
- Duyarlılık testi: Gerekirse ilk seanstan önce derinin küçük bir bölgesinin UVB ışığına toleransı denenir; kişi ertesi gün yeniden kontrole gelir ve başlangıç miktarı buna göre hesaplanır.
- Her seans öncesi kontrol: Kısa bir soru formu doldurulur ve deri, tedaviye yanıtın değerlendirilmesi için muayene edilir.
- Koruma: Gözleri korumak için özel gözlük verilir ve tedavi boyunca çıkarılmamalıdır. Gerekirse yüz siperi kullanılır. Erkeklerde, tedavi edilmesi gerekmiyorsa genital bölge kapatılır.
- Işık uygulaması: Kişi, üstü açık dikey bir kabinde kısa bir süre ayakta durur. Başlangıç süresi genellikle yalnız birkaç saniyedir ve tedavi boyunca kademeli olarak uzatılır. Seans sırasında ya da sonrasında sıcaklık hissi olağandır.
Giysiyle tedavi edilmesine karar verilen durumlarda her seansta tam olarak aynı bölgenin kapatılması gerekir; aksi hâlde daha önce kapalı kalan deri yanabilir.
Kaç seans gerekir?
AAD'ye göre çoğu kişi birkaç hafta boyunca haftada iki ya da üç seansa ihtiyaç duyar; bazı kişilerde haftada beş seans gerekebilir. AAD, ilerlemenin genellikle ilk dört-altı seanstan sonra değerlendirildiğini belirtir. West Suffolk NHS Vakfı da seansların hastalığın türüne göre haftada iki ya da üç kez yapıldığını ve iyi bir yanıt için seanslara düzenli katılmanın önemini vurgular.
Olası yan etkiler ve riskler
Kısa dönemde
West Suffolk NHS Vakfı ve AAD'nin sıraladığı yan etkiler şunlardır:
- Deride kaşıntı ve kuruluk
- Deri hastalığının geçici olarak kötüleşmiş gibi görünmesi
- Çillerin geçici olarak koyulaşması, deride bronzlaşma
- Güneş yanığına benzer kızarıklık ve hafif batma
- AAD'ye göre özellikle koyu tenli kişilerde koyu lekeler
- Seyrek olarak kabarcık ya da yanık
- Uçuk eğilimi olanlarda uçuk alevlenmesi; rozasea öyküsü olanlarda kötüleşme (bu durumda yüz siperi kullanılabilir)
Uzun dönemde
AAD'ye göre uzun dönemde çillenme, deride erken yaşlanma ve deri kanseri riskinde artış görülebilir. West Suffolk NHS Vakfı, ultraviyole ışığa korunmasız maruz kalmanın ileride göz merceğinde bulanıklık (katarakt) riskini artırabileceğini düşünerek koruyucu gözlüğün mutlaka takılmasını önerir.
Tedavi sürecinde ve sonrasında dikkat edilecekler
West Suffolk NHS Vakfı'nın önerileri:
- Güneşten korunun: Tedavi süresince güneşlenmeyin ve solaryuma girmeyin. Güneşli günlerde uzun kollu giysi ve şapka kullanın; gerekirse en az 30 koruma faktörlü, UVA ve UVB'ye karşı koruyan güneş kremi sürün. Deride güneş yanığı varsa o gün tedavi yapılmayabilir.
- Uçuk eğilimi: Uçuk eğiliminiz varsa güneş korumalı dudak nemlendiricisi kullanın. Bkz. Uçuk nedir?
- Kendinizi iyi hissetmiyorsanız: Seansa gitmeden önce ekibi bilgilendirin.
- Tedavi bittikten sonra: Önerilen krem ve merhemleri kullanmaya devam edin ve kontrol randevunuza gidin. Deri kanseri riskini azaltmak için güneş yanığından korunun; derinizi düzenli olarak gözden geçirin ve yeni ya da değişen bir lezyon fark ederseniz hekiminize gösterin.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Geniş bir alanda yanık, yüksek ateş, bilinç bulanıklığı ya da baygınlık hissi
- Yüzde, dudaklarda ya da boğazda şişlik ve nefes darlığı
Aynı gün tıbbi yardım alın (West Suffolk NHS Vakfı):
- Ağrılı, koyu kırmızı ya da kabarcıklı deri gibi ağır güneş yanığı belirtileri
Bir sonraki seansta ya da daha önce ekibe bildirin:
- Hafif kızarıklık
- Deri hastalığınızda belirgin kötüleşme
- Yeni bir ilaç ya da krem kullanmaya başlamanız
- Uçuk çıkması, gözde kızarıklık ya da rahatsızlık
- Deride yeni ya da değişen bir ben veya lezyon
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Fototerapi solaryumla aynı şey mi?
Hayır. Tıbbi fototerapide ışığın türü ve miktarı kişiye ve deri tipine göre hesaplanır, seanslar hemşire gözetiminde yapılır ve gözler korunur. West Suffolk NHS Vakfı, tedavi süresince solaryumdan kaçınılmasını ister.
Fototerapi kaç seans sürer?
AAD'ye göre çoğu kişi birkaç hafta boyunca haftada iki-üç seansa ihtiyaç duyar. Toplam seans sayısı hastalığın türüne ve tedaviye yanıta göre dermatoloji uzmanı tarafından belirlenir.
Fototerapi acıtır mı?
Seanslar kısa sürer ve genellikle iyi tolere edilir; sıcaklık hissi olağandır. Seans sonrasında güneş yanığına benzer kızarıklık ve hafif batma olabilir.
Fototerapi deri kanserine yol açar mı?
AAD'ye göre uzun dönemde deri kanseri riskinde artış olası riskler arasındadır. Bu nedenle deri kanseri öyküsü olanlarda tedavi uygun olmayabilir; tedavi sırasında ve sonrasında güneş yanığından korunmak ve deriyi düzenli gözden geçirmek önemlidir.
Gebelikte fototerapi yapılabilir mi?
West Suffolk NHS Vakfı, gebelik olasılığının tedavi öncesinde mutlaka bildirilmesini ister. Uygunluk kararı, dermatoloji uzmanı tarafından kişinin durumuna göre verilir.
Fototerapi için hangi doktora gidilir?
Fototerapi, deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji) uzmanının değerlendirmesi ve planlamasıyla, fototerapi ünitelerinde uygulanır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
