Epley manevrası nedir? Pozisyonel baş dönmesinde nasıl yapılır?

Epley manevrası nedir, neyi tedavi eder?

İç kulakta dengeyi algılayan, içi sıvı dolu yarım daire kanalları bulunur. MedlinePlus'a göre BPPV'de kalsiyumdan oluşan, kemiğe benzer küçük parçacıklar (kanalitler) yerinden kopar ve bu kanallardan birinin içinde serbestçe yüzmeye başlar. Başı belirli yönlere hareket ettirdiğinizde bu parçacıklar sıvıyı da harekete geçirir; beyin bunu gerçek bir dönme gibi algılar ve kısa süreli ama şiddetli bir baş dönmesi ortaya çıkar.

Epley manevrası bu parçacıkları yeniden konumlandırmaya yönelik bir dizi baş hareketidir. Bu nedenle tıp dilinde "kanalit yeniden konumlandırma manevrası" olarak da adlandırılır. United Lincolnshire Öğretim Hastaneleri NHS Vakfı'nın bilgilendirmesinde, yöntemin baş ve gövdeyi birkaç dakika içinde farklı pozisyonlara getiren basit bir tedavi olduğu ve yerçekimini kullanarak birikintiyi sorun yarattığı yerden uzaklaştırdığı anlatılır.

Epley manevrası yalnızca BPPV için anlamlıdır. Baş dönmesinin başka nedenleri (örneğin iç kulak iltihabı, Meniere hastalığı veya beyinle ilgili sorunlar) bu yöntemle düzelmez. Bu yüzden önce doğru tanı konması gerekir. BPPV hakkında ayrıntılı bilgi için BPPV (pozisyonel baş dönmesi) nedir? ve Vertigo nedir? yazılarına bakabilirsiniz.

Kimlere uygulanır?

Epley manevrası, muayene ve testlerle BPPV tanısı konan kişilere uygulanır. MedlinePlus'a göre BPPV'nin tipik belirtileri şunlardır:

• Başı çevirmek, yatakta dönmek, yataktan kalkmak ya da yukarı bakmak gibi hareketlerle başlayan dönme hissi
• Saniyeler ile dakikalar arasında süren ataklar
• Denge kaybı, bulantı ve bazen kusma

MedlinePlus, aile öyküsünün, kafa travmalarının ve daha önce geçirilmiş iç kulak iltihabının (labirentit) BPPV için risk etkenleri arasında olduğunu belirtir.

Hangi kulağın ve hangi kanalın etkilendiğini belirlemek önemlidir. United Lincolnshire NHS Vakfı'nın bilgilendirmesinde manevranın şikâyete neden olan tarafa göre yapılması gerektiği ve hangi tarafın sorumlu olduğuna hekim ya da odyoloğun karar vereceği vurgulanır.

MedlinePlus'a göre yakın zamanda boyun ya da omurga sorunu yaşamış veya retina dekolmanı (gözün ağ tabakasının yerinden ayrılması) geçirmiş kişilerde bu işlem uygun olmayabilir. Bu nedenle tüm sağlık sorunlarınızı işlemden önce hekiminize bildirin. MedlinePlus, baş dönmesi şiddetli olan kişilerde işlemden önce bulantıyı ya da kaygıyı azaltacak ilaç verilebileceğini de belirtir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre hekim önce muayene yapar ve tıbbi öykünüzü sorar. BPPV tanısı için Dix-Hallpike testi yapılabilir. Bu testte hekim başınızı belirli bir pozisyonda tutar ve sizi hızla geriye doğru, masanın üzerine yatırır; bu sırada gözlerinizde istemsiz, ritmik hareketler (nistagmus) olup olmadığına bakar ve dönme hissi yaşayıp yaşamadığınızı sorar.

MedlinePlus, gerekli durumlarda göz hareketlerinin kaydedildiği testler (elektronistagmografi), işitme testleri, beyin tomografisi ya da MR gibi ek incelemelerin istenebileceğini belirtir. MedlinePlus'a göre bu testler, Dix-Hallpike testi net bir sonuç vermediğinde ya da baş dönmesinin başka nedenlerini araştırmak gerektiğinde gündeme gelir. Ayrıntılar için Denge testi (VNG) yazısına bakabilirsiniz.

Epley manevrası nasıl yapılır?

Manevra genellikle muayene masasında, hekim ya da eğitimli bir sağlık profesyoneli tarafından yapılır. MedlinePlus'ın anlattığı adımlar özetle şöyledir:

1. Başın çevrilmesi: Oturur pozisyondayken başınız baş dönmesine yol açan tarafa doğru çevrilir.
2. Sırtüstü yatırılma: Başınız aynı pozisyonda kalacak şekilde hızla sırtüstü yatırılırsınız; başınız masanın kenarından hafifçe aşağı sarkar.
3. Başın diğer tarafa çevrilmesi: Başınız yavaşça karşı tarafa döndürülür.
4. Gövdenin döndürülmesi: Gövdeniz, başınızla aynı hizaya gelecek şekilde yan yatar pozisyona çevrilir.
5. Oturur pozisyona dönüş: Son olarak dik oturur pozisyona getirilirsiniz.

Her pozisyonda belirli bir süre beklenir; bu sürede parçacıkların yerçekimiyle ilerlemesi hedeflenir. İşlemin tamamı birkaç dakika sürer. Gerekirse aynı seansta tekrarlanabilir.

United Lincolnshire NHS Vakfı'nın bilgilendirmesi, bazı durumlarda Epley manevrasının evde uygulanmak üzere öğretilebileceğini de anlatır. Bu kaynakta hareketlerin baş dönmesine yol açabileceği için güvenli bir ortamda ve tercihen yanınızda bir başkası varken yapılması önerilir; ev programının sıklığı ve süresi ise kişiye göre belirlenir. Evde uygulamaya, tanı konmadan ve nasıl yapılacağı gösterilmeden başlanmamalıdır.

İşlem sırasında ne hissedilir?

MedlinePlus'a göre manevra sırasında yoğun baş dönmesi ve bulantı hissedilebilir; kusma nadirdir. Bu his, parçacıkların hareket ettiğini gösterir ve genellikle kısa sürer. United Lincolnshire NHS Vakfı da özellikle sorunlu tarafta baş dönmesi hissinin olağan olduğunu, birkaç saniye içinde geçtiğini ve hareketler tekrarlandıkça bu hissin azalabileceğini belirtir.

İşlem sırasında kaslarınızı gevşek tutmanız ve hekimin yönlendirmelerine uymanız, pozisyonların doğru ve güvenli biçimde uygulanmasına yardımcı olur; boynunuzu kendiniz zorlamaya çalışmayın. Çok kaygılıysanız ya da bulantınız fazlaysa bunu ekibe söyleyin.

İşlemden sonra nelere dikkat edilmeli?

Manevradan sonra kısa bir süre oturarak dinlenmeniz ve baş dönmesinin yatışmasını beklemeniz önerilir. MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• O gün öne eğilmekten kaçının. Örneğin yerden bir şey almak için eğilmek yerine dizlerinizi bükerek çömelin.
• Birkaç gün boyunca baş dönmesini tetikleyen tarafa yatmayın.

Bunlara ek olarak işlemden hemen sonra araç kullanmamak, merdivenlerde ve karanlıkta dikkatli olmak, ani baş hareketlerinden kaçınmak düşme riskini azaltmaya yardımcı olur. MedlinePlus, BPPV'de şikâyeti tetikleyen pozisyonlardan kaçınmanın belirtilerin kötüleşmesini önlemeye yardımcı olduğunu belirtir.

Manevra işe yaramazsa ne olur?

Şikâyetler hemen geçmeyebilir. United Lincolnshire NHS Vakfı'nın bilgilendirmesine göre baş dönmesi iki hafta sonra da sürüyorsa yeni bir değerlendirme gerekebilir. MedlinePlus da tedaviye yanıt alınamadığında hekime başvurulmasını önerir; belirtiler geri gelirse işlemin tekrarlanması gerekebilir.

Alternatif yöntemler

• Semont manevrası: United Lincolnshire NHS Vakfı'nın bilgilendirmesinde Epley'e alternatif olarak sayılan, farklı hareketlerden oluşan bir yeniden konumlandırma manevrasıdır.
• Brandt-Daroff egzersizleri: Aynı kaynağa göre denetim olmadan uygulanması daha kolay olduğu için evde yapılmak üzere önerilebilir.
• Vestibüler rehabilitasyon: MedlinePlus, denge sistemini çalıştıran egzersizlerin de seçenekler arasında olduğunu, ancak etkisinin daha yavaş ortaya çıkabileceğini belirtir.
• İlaçlar: MedlinePlus'a göre bazı ilaçlar belirtileri hafifletebilir; ancak bunlar parçacıkları yerine taşımaz ve MedlinePlus'a göre baş dönmesinin tedavisinde çoğu zaman iyi sonuç vermez.

Olası riskler ve yan etkiler

Epley manevrası genel olarak basit bir uygulamadır; yine de bazı yan etkiler görülebilir:

• Yoğun baş dönmesi ve bulantı: MedlinePlus'a göre işlem sırasında sık görülür.
• Kusma: MedlinePlus'a göre daha az görülür. MedlinePlus, şiddetli ve sık kusmanın sıvı kaybına yol açabileceğini belirtir.
• Parçacıkların başka bir kanala geçmesi: MedlinePlus'a göre nadiren parçacıklar başka bir kanala kayabilir ve baş dönmesi farklı bir biçimde sürebilir. Bu durumda başka bir manevra gerekebilir.
• Düşme: İşlemden hemen sonra denge bozuk olabilir; ayağa kalkarken destek alın.

MedlinePlus, BPPV'nin tedavi edilebilir olduğunu ancak önceden belirti vermeden tekrarlayabileceğini belirtir. Tekrarlarda aynı manevra yeniden uygulanabilir.