BPPV (pozisyonel baş dönmesi) nedir? Belirtiler ve tedavi

BPPV nedir?

İç kulakta, hem işitmeyi hem de dengeyi sağlayan yapılar bulunur. Denge sisteminin bir bölümü, içi sıvıyla dolu üç yarım daire kanalından oluşur. Başımızı çevirdiğimizde bu sıvı hareket eder ve beyne başın ne yöne döndüğünü bildirir. İç kulağın başka bir bölümünde ise "otokonya" adı verilen çok küçük kalsiyum kristalleri bulunur; bunlar yer çekimini ve doğrusal hareketi algılamaya yardımcı olur.

NIDCD'ye (ABD Ulusal Sağırlık ve Diğer İletişim Bozuklukları Enstitüsü) göre BPPV, bu kristallerin yerinden ayrılıp yarım daire kanallarından birine düşmesiyle ortaya çıkar. MedlinePlus da bu kemik benzeri kalsiyum parçacıklarının kanalın içinde serbestçe yüzdüğünü ve beyne başın konumuyla ilgili yanlış mesajlar gönderdiğini açıklar. Sonuçta baş belli bir yöne hareket ettiğinde, gerçekte dönme olmadığı hâlde beyin dönme varmış gibi algılar.

Adındaki kelimeler hastalığı özetler:

• Benign (iyi huylu): Hayatı tehdit eden bir durum değildir.
• Paroksismal: Ani, kısa süreli ataklar hâlinde gelir.
• Pozisyonel: Başın pozisyonuyla tetiklenir.
• Vertigo: Dönme hissi.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'a göre BPPV'nin belirtileri genellikle aniden başlar ve baş hareketiyle tetiklenir:

• Kişinin kendisinin ya da çevresinin döndüğü hissi
• Dengesizlik, sendeleme
• Bulantı, bazen kusma
• Görmede bulanıklık ya da gözlerin istemsiz hareket ettiği hissi

Ataklar tipik olarak birkaç saniye ile birkaç dakika sürer. En sık tetikleyiciler şunlardır:

• Yatakta bir yandan öbür yana dönmek
• Sabah yataktan kalkmak ya da yatmak
• Yukarıdaki raftan bir şey almak için başı arkaya atmak
• Eğilip yerden bir şey almak
• Kuaförde saç yıkatırken başı geriye yatırmak

Ataklar arasında kişi kendini tamamen iyi hissedebilir ya da hafif bir dengesizlik ve "sersemlik" duygusu sürebilir. BPPV'de işitme kaybı, kulak çınlaması ya da kulakta dolgunluk tipik değildir; bu belirtiler varsa başka iç kulak hastalıkları düşünülür.

Halk arasında "baş dönmesi" denince farklı duygular anlatılabilir. Gözlerin kararması ve bayılacak gibi olma hissi genellikle tansiyon düşmesi ya da kalp ritmiyle ilgili durumlarda görülür. BPPV'de ise belirgin bir dönme hissi vardır ve bu his başın pozisyonu değişince başlar, baş sabit tutulduğunda kısa sürede geçer. Belirtilerinizi hekime tarif ederken bu ayrımı yapmanız tanıyı kolaylaştırır.

Nedenleri ve risk faktörleri

Çoğu kişide BPPV'nin belirgin bir nedeni bulunmaz. NIDCD, BPPV'nin kafa travmasından sonra ya da yalnızca yaşlanmaya bağlı olarak gelişebileceğini belirtir. MedlinePlus'a göre şu durumlar riski artırabilir:

• Ailede BPPV öyküsü
• Daha önce geçirilmiş kafa travması (hafif çarpmalar dahil)
• Daha önce geçirilmiş iç kulak iltihabı (labirentit)

Uzun süre yatakta kalmak ya da başın uzun süre aynı pozisyonda tutulması da bazı kişilerde kristallerin yer değiştirmesini kolaylaştırabilir.

BPPV nasıl teşhis edilir?

Tanı çoğunlukla öykü ve muayeneyle konur. Hekim baş dönmesinin hangi hareketlerle başladığını, ne kadar sürdüğünü ve eşlik eden belirtileri sorar.

Dix-Hallpike testi

MedlinePlus'a göre tanıda en sık kullanılan yöntem Dix-Hallpike manevrasıdır. Kişi muayene masasında otururken başı bir yana çevrilir ve hekim kişiyi hızla sırtüstü yatırarak başın masanın kenarından hafifçe aşağıya sarkmasını sağlar. Bu sırada baş dönmesi başlar ve gözlerde "nistagmus" denen tipik istemsiz hareketler görülürse BPPV tanısı desteklenir. Test kısa süreli bir baş dönmesine neden olabilir; bu beklenen bir durumdur.

Diğer incelemeler

Belirtiler tipik değilse ya da başka bir neden düşünülüyorsa hekim ek testler isteyebilir. MedlinePlus ve NIDCD'nin aktardığı incelemeler şunlardır:

• Göz hareketlerini kaydeden videonistagmografi (VNG) gibi denge testleri
• İşitme testi (odyometri)
• Beyin tomografisi ya da MR
• Kan testleri

Muayeneye giderken

Baş dönmesinin ilk ne zaman başladığını, hangi hareketlerle ortaya çıktığını, bir atağın yaklaşık ne kadar sürdüğünü ve eşlik eden belirtileri (bulantı, işitme değişikliği, baş ağrısı) not ederek gitmek değerlendirmeyi kolaylaştırır. Kullandığınız tüm ilaçların listesini de yanınızda bulundurun; bazı ilaçlar baş dönmesine katkıda bulunabilir. Muayene sırasında baş dönmesi tetiklenebileceği için mümkünse dönüşte araç kullanmayın ya da yanınızda bir yakınınız olsun.

Tedavi: kristalleri yerine döndürmek

BPPV'nin tedavisinde temel yaklaşım, yerinden oynayan kristalleri ait oldukları bölgeye geri taşımaktır. Bu amaçla "kanalit repozisyon manevraları" adı verilen bir dizi baş ve vücut hareketi uygulanır.

Epley manevrası

MedlinePlus, Epley manevrasını BPPV tedavisinde başvurulan ve sonuç alınma olasılığı yüksek temel yöntem olarak tanımlar. Hekim, kişinin başını sırayla farklı pozisyonlara getirir ve her pozisyonda kısa bir süre bekler. Bu hareketlerle kristallerin kanaldan çıkıp zararsız oldukları bölgeye dönmesi amaçlanır. NIDCD'ye göre pek çok kişi tek bir seanstan sonra rahatlarken, bazı kişilerde manevranın birkaç kez tekrarlanması gerekebilir.

Manevra sırasında birkaç saniye süren baş dönmesi ve bulantı olabilir. Hangi manevranın uygulanacağı, kristallerin hangi kanalda olduğuna bağlıdır ve bunu muayene eden hekim belirler.

Manevradan sonra bir süre hafif bir dengesizlik ya da "havada yürüyormuş gibi" bir his kalabilir; bu durum genellikle günler içinde azalır. Hekiminiz, manevradan sonraki ilk günlerde başınızı aşırı geriye atmamanızı veya belirli bir tarafa yatmamanızı önerebilir. Bu önerilere uymak ve belirtiler sürerse kontrol randevusuna gitmek önemlidir.

Ev egzersizleri ve vestibüler rehabilitasyon

MedlinePlus, denge rehabilitasyonunun ve evde yapılan egzersizlerin de seçenekler arasında olduğunu belirtir. Hekiminiz ya da fizyoterapistiniz uygun görürse evde yapabileceğiniz hareketleri gösterebilir. Bu egzersizleri internetten izleyerek kendi başınıza denemeden önce mutlaka hekiminize danışın; çünkü baş dönmesinin nedeni BPPV değilse yanlış hareketler yarar sağlamaz ve boyun sorunları olan kişilerde uygun olmayabilir.

İlaçlar

MedlinePlus'a göre bulantıyı ve baş dönmesini hafifletmek için bazı ilaçlar kullanılabilir; ancak bu ilaçlar BPPV'nin asıl nedenini düzeltmez ve dönme hissine karşı çoğu zaman yeterince etkili değildir. Uzun süreli kullanımları beynin dengeye uyum sağlamasını da yavaşlatabilir. Bu nedenle ilaçların kullanımına hekim karar vermelidir.

Günlük yaşamda dikkat edilmesi gerekenler

BPPV atakları ani dengesizliğe ve düşmelere yol açabilir. NHS'nin baş dönmesi için önerdiği pratik adımlar BPPV'de de işe yarar:

• Yataktan kalkarken acele etmeyin; önce birkaç saniye oturun, sonra yavaşça ayağa kalkın.
• Başınızı yavaş ve dikkatli hareket ettirin.
• Baş dönmesi başladığında hemen oturun.
• Gece kalktığınızda ışığı açın.
• Yerden bir şey alırken öne eğilmek yerine dizlerinizi bükerek çömelin.
• Boynunuzu aşırı geriye atmaktan kaçının.
• Düşme riski varsa baston gibi bir destek kullanmayı düşünün.

Baş dönmesi sürerken araç kullanmak, yüksek yerlere çıkmak ve tehlikeli makinelerle çalışmak risklidir.

BPPV tekrarlar mı?

MedlinePlus, BPPV'nin Epley manevrasıyla genellikle tedavi edilebildiğini, ancak önceden bir uyarı olmaksızın yeniden ortaya çıkabileceğini belirtir. Tekrarlayan ataklarda da aynı manevralar yeniden uygulanabilir. Belirtilerin daha önce yaşananlardan farklı olması ya da tedaviye yanıt alınamaması durumunda ise başka nedenler açısından yeniden değerlendirme gerekir.