El tendon ve sinir yaralanmaları: belirtiler ve tedavi

El tendonları ve sinirleri

Tendonlar, kasları kemiklere bağlayan sağlam, kordon benzeri yapılardır. Kas kasıldığında tendonu çeker ve eklem hareket eder. Elde iki ana grup tendon vardır:

• Bükücü (fleksör) tendonlar: AAOS'nin hasta bilgilendirme sitesi OrthoInfo'ya göre ön koldan başlayıp bileğin ve avuç içinin önünden parmaklara uzanır; parmakların ve başparmağın bükülmesini, bir nesneyi kavramayı ve yumruk yapmayı sağlar. Bu tendonlar, onları kemiğe ve eklemlere yakın tutan ve kaymalarını kolaylaştıran ince tünellerin (tendon kılıflarının) içinden geçer.
• Açıcı (ekstansör) tendonlar: Elin ve parmakların sırt tarafında bulunur ve parmakları düzeltir.

OrthoInfo, bükücü tendonların bir lastik bant gibi gergin durduğunu anlatır. Tendon kesilir ya da yırtılırsa uçları birbirinden uzaklaşır; aradaki boşluk nedeniyle tendonun kendi kendine iyileşmesi mümkün olmaz.

Sinirler ince elektrik kablolarına benzer. Hull Üniversitesi Eğitim Hastaneleri NHS Vakfı'na göre her parmakta ve başparmakta, avuç içi tarafında, parmağın iki yanında birer tane olmak üzere iki parmak siniri bulunur. Bu sinirler sıcak, soğuk, sivri, küt, sert ya da yumuşak olanı hissetmemizi ve cebimizdeki anahtarı bakmadan bulmak gibi, nesneleri dokunarak tanımamızı sağlar.

OrthoInfo'ya göre parmaklara giden sinirler ve kan damarları tendonlara çok yakın seyrettiği için tendonu kesen bir yaralanma bunlara da zarar verebilir. Kan damarları da kesilirse parmağın kanlanması bozulabilir; bu durum parmağın kaybına yol açabileceği için hemen ameliyat gerektirir.

Nasıl yaralanır?

OrthoInfo'ya göre bükücü tendon yaralanmalarının başlıca nedenleri şunlardır:

• Kesikler: Parmakların, elin, bileğin ya da ön kolun avuç içi tarafındaki kesikler.
• Zorlanma ile kopma: Spor sırasında, örneğin bir oyuncunun formasını yakalarken parmağın büyük bir güçle çekilmesiyle tendonun kemikten kopması. OrthoInfo bu tür yaralanmaların futbol, güreş ve ragbi gibi sporlarda sık görüldüğünü ve en çok yüzük parmağını etkilediğini belirtir.
• Yoğun el gücü gerektiren etkinlikler: OrthoInfo, kaya tırmanışında parmak uçlarıyla tutunmanın tendon kılıfındaki makaraları zorlayabildiğini ve kılıfın yırtılmasına yol açabildiğini belirtir. Bu durumda parmağın bükülmesi kısıtlanabilir ve hareket ağrılı olabilir.
• Hastalığa bağlı kopma: Romatoid artrit gibi hastalıklar tendonları zayıflatabilir. Kopma uyarı vermeden ve yaralanma olmadan gerçekleşebilir; kişi yalnızca parmağının artık bükülmediğini fark edebilir.

Tokmak parmak (mallet parmak)

NHS tokmak parmağı, parmak ucunun bükülü kalmasına yol açan bir parmak ucu yaralanması olarak tanımlar ve sporda sık görüldüğünü belirtir. NHS'e göre bu durumda parmak ucu bükülü kalır ve düzeltilemez; ağrı, hassasiyet, şişlik ya da morarma eşlik edebilir.

Belirtileri nelerdir?

Tendon yaralanmasında

OrthoInfo ve NHS'e göre:

• Elin, bileğin ya da ön kolun avuç içi tarafında açık bir kesik
• Parmağın bir ya da daha fazla eklemini bükememe
• Parmak ucunu düzeltememe (tokmak parmak)
• Parmağı bükmeye çalışırken ağrı
• Parmak boyunca avuç içi tarafında hassasiyet; parmakta şişlik ya da morarma

OrthoInfo'ya göre tendon bazen kısmen kesilir ya da yırtılır. Bu durumda parmak hâlâ bükülebilir; ancak bükme tam olmayabilir, fazla ağrı olabilir ya da parmak hareket sırasında takılabilir veya kilitlenebilir. Kısmi yaralanmaların tanısı zor olabilir.

Sinir yaralanmasında

• Uyuşma: Hull NHS Vakfı'na göre en belirgin belirtidir. Tek bir sinir yaralandığında parmak ucunun bir yanı uyuşur, öbür yanı uyuşmaz.
• OrthoInfo da parmak ucunda uyuşmanın tendon kesiğine eşlik eden sinir yaralanmasını gösterebileceğini belirtir.

İlk yapılması gerekenler

OrthoInfo, elde ya da parmaklarda ciddi bir kesik olduğunda şunları önerir:

• Kanamayı yavaşlatmak için temiz bir bez ya da sargıyla ele baskılı bir sargı uygulayın.
• Mümkünse yarayı enfeksiyon riskini azaltmak için steril serum fizyolojikle yıkayın.
• Şişliği azaltmak için buz ya da soğuk kompres uygulayın.
• Elinizi kalp seviyesinin üzerinde tutun.
• En kısa sürede bir hekime görünün; yaralanmanın ağırlığına göre acil servise başvurmanız gerekebilir.

OrthoInfo'ya göre parmağınızın acil müdahale gerektirebileceğinden endişe ediyorsanız ameliyatı geciktirebileceği için bir şey yiyip içmeyin ve doğrudan acil servise gidin. Muayeneden sonra enfeksiyonu önlemek için tetanoz aşısı ya da antibiyotik gerekebilir.

NHS, tokmak parmak düşündüğünüzde yardım beklerken elinizi yukarı kaldırmanızı, ağrı kesici kullanabileceğinizi ve parmaktaki yüzükleri çıkarmanızı önerir.

Yaralanma ağırsa ya da kanama durmuyorsa beklemeden 112'yi arayın.

Tanı nasıl konur?

OrthoInfo'ya göre hekim muayenede şunları yapar:

• Parmaklarınızı bükmenizi ve düzeltmenizi ister.
• Parmak gücünü ölçmek için diğer parmaklarınızı düz tutarken yaralı parmağı bükmenizi isteyebilir.
• Sinir ya da damar yaralanması olup olmadığını anlamak için parmaklardaki hissi ve kan akımını kontrol eder.

OrthoInfo'ya göre el, bilek ya da ön kol kemiklerinde hasar olup olmadığını görmek için röntgen istenebilir. Bu muayene bulguları, hangi tendon ya da sinirin yaralanmış olabileceği konusunda hekime yol gösterir.

Tedavi

Bükücü tendon yaralanmaları

OrthoInfo'ya göre muayeneden sonra açık yara temizlenip kapatılabilir ve yaralı yapıları korumak için el atele alınabilir. Tendon uçları birbirine değmedikçe iyileşme olmaz; bu nedenle çoğu durumda kesilen ya da yırtılan tendonun cerrah tarafından onarılması gerekir. Ameliyat genellikle yaralanmadan sonraki 7–10 gün içinde yapılır; OrthoInfo'ya göre genel olarak ameliyat ne kadar erken yapılırsa iyileşme o kadar iyi olur. Yaralanma ele ya da parmağa giden kan akımını kısıtlıyorsa hemen ameliyat planlanır.

Tendonlar düz, açılı ya da kemikten kopmuş biçimde yırtılabildiği için farklı onarım yöntemleri vardır; yöntemlerin çoğu özel dikişlerle yapılır. Onarım üzerindeki gerilimi azaltmak için parmaklar ve bilek bükülü bir pozisyonda tutulabilir. Ameliyattan sonra hareketi sınırlayan bir atel takılır ve cerrah çoğu zaman sizi bir el terapistine yönlendirir.

OrthoInfo'ya göre kısmi yırtıkların her zaman ameliyat gerektirmeyebileceğini gösteren yeni kanıtlar vardır; ameliyat sonrası kullanılan atel ve egzersiz programı bu hastalarda da kullanılabilir. Ancak bu seçenek, hekim yarayı inceleyip yaralanmanın boyutunu belirledikten sonra uygundur.

Sinir yaralanmaları

Hull NHS Vakfı'na göre ameliyatta sinirin dış kılıfı onarılır. Sinirin içindeki binlerce ince lif ise kesik yerinden parmak ucuna kadar ölür ve zamanla yeniden büyümek zorundadır. Bu nedenle onarımdan sonra da parmak bir süre uyuşuk kalır. Aynı kaynağa göre onarılmayan sinir iyileşmez ve nöroma denen çok ağrılı bir şişlik oluşturabilir.

Tokmak parmak

NHS'e göre parmak ucu, bantla sabitlenen bir atelle düz tutulur; orta eklem bükülebilir. Atel 8 haftaya kadar takılır, kuru tutulur ve yalnız parmağı ve ateli temizlemek için çıkarılır; bu sırada parmak ucu düz tutulmalıdır. İyileşme olmazsa atelin 8 hafta daha takılması gerekebilir. NHS'e göre ameliyat nadiren gerekir.

İyileşme ve el terapisi

Tendon onarımı sonrasında

OrthoInfo'ya göre:

• Koruyucu atel yaklaşık 6–8 hafta takılır ve yalnız hekim ve terapistin verdiği egzersizler için çıkarılır.
• Tendonun, el kısıtlamasız kullanılacak kadar güçlenmesi yaklaşık 3–4 ay sürer.
• Egzersizler hareketin ve işlevin yavaş yavaş geri kazanılmasına yardım eder.
• Ameliyattan sonra sertlik sık görülür; genellikle terapiyle düzelir. Yara dokusu tendonu kılıfa yapıştırır ve terapiyle yeterince düzelmezse, tendonun yeniden kaymasını sağlamak için onarımdan yaklaşık 4–6 ay sonra tenoliz denen ek bir ameliyat gerekebilir.

OrthoInfo, atelin ve egzersizlerin terapistin tarif ettiği biçimde uygulanmasının ameliyatın kendisi kadar önemli olduğunu vurgular. Hekim ve terapistin talimatlarına uymak, onarılan tendonun zarar görmesini önlemeye yardım eder. Bkz. Fizik tedavi nedir?

Sinir onarımı sonrasında

Hull NHS Vakfı'nın önerileri şunlardır:

• Sabır: Sinir lifleri onarımdan birkaç hafta sonra çok yavaş büyümeye başlar ve parmak ucuna ulaşmaları aylar sürebilir. His değişikliklerinin düzelmesi 6 aya kadar sürebilir.
• Olağan duyumlar: İyileşme sırasında iğnelenme, karıncalanma ya da elektrik çarpması benzeri ağrılar normaldir.
• Uyuşuk deriyi korumak: His kaybı olan bölgede yanık ve kesik fark edilmeyebilir; yemek yaparken ve keskin cisimleri tutarken dikkatli olun.
• Şişliği azaltmak: En az ilk 5 gün eli mümkün olduğunca yukarıda tutun ve sargı içinde parmaklarınızı hareket ettirin. Şişlik birkaç ay sürebilir.
• İz bakımı: Yara iyileştikten sonra izin, parfümsüz bir kremle günde 4 kez yaklaşık 5 dakika masaj yapılması önerilir.
• Egzersizler: Parmak bükme hareketleri 2–3 saatte bir 5–10 kez tekrarlanabilir.

Tokmak parmak sonrasında

NHS'e göre parmağın normale dönmesi birkaç ay sürebilir; ilk aylarda hassasiyet, şişlik ve kızarıklık sık görülür. Hekim ya da hemşire, yaralanmadan yaklaşık 6–8 hafta sonra el egzersizleri verebilir. İyileşme döneminde parmağı bükmemek ve eli kullanan spor ya da egzersizlerden kaçınmak gerekir.