Dalış sağlığı muayenesi: dalışa uygunluk nasıl değerlendirilir?

Dalış sağlığı muayenesi nedir?

Dalışa uygunluk iki boyutta ele alınır. Dalış güvenliği konusunda çalışan uluslararası bir kuruluş olan Divers Alert Network (DAN), bu boyutları şöyle tanımlar:

• Fiziksel uygunluk: Yeterli aerobik kapasite (kondisyon), hareket kabiliyeti, kas gücü, denge ve esneklik.
• Tıbbi uygunluk: Su altında artan basınç ve dalış ortamıyla birlikte risk oluşturabilecek bir hastalığın bulunmaması ya da bu hastalığın iyi kontrol altında olması.

DAN'a göre şnorkelle yüzme orta şiddette, nefes tutarak dalış ise yüksek şiddette bir egzersizdir; tüplü dalış ise akıntı ve dalga gibi koşullara göre bu ikisi arasında değişir. Akıntıya karşı yüzmek ya da acil bir durumda arkadaşına yardım etmek beklenmedik bir efor gerektirebilir. Bu nedenle muayene yalnızca hastalıkları değil, kişinin bu eforu karşılayıp karşılayamayacağını da değerlendirir.

Kimler muayene olmalı?

• Dalış eğitimine başlayacaklar: Eğitim kuruluşları genellikle bir sağlık sorgulama formu doldurulmasını ister. DAN da dalıştan önce bir ön değerlendirme anketinin doldurulmasını önerir; formdaki sorulardan birine "evet" yanıtı verildiğinde hekim değerlendirmesi gerekir.
• Mesleği gereği dalanlar: Profesyonel dalgıçlar için kurallar ülkeden ülkeye değişir. Örneğin Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu (HSE), iş amaçlı dalış yapan herkesin bu konuda yetkilendirilmiş bir hekimden geçerli bir dalışa uygunluk belgesi almasını zorunlu tutar.
• Kronik hastalığı olanlar: Astım, diyabet, kalp hastalığı, epilepsi gibi durumlarda dalış öncesinde mutlaka hekim görüşü alınmalıdır.
• Uzun süredir hareketsiz olanlar: DAN, hareketsiz yaşayan kişilerin suya girmeden önce sağlık profesyoneline danışmasını ve kademeli bir egzersiz programıyla kondisyonlarını artırmasını önerir.
• Dalış sonrası sağlık sorunu yaşamış olanlar: Vurgun, kulak barotravması ya da başka bir dalış kazası geçirenler yeniden dalmadan önce değerlendirilmelidir. Bkz. Vurgun (dekompresyon hastalığı)

Hangi sağlık durumları değerlendirme gerektirir?

CDC, dalış öncesinde dikkatle değerlendirilmesi gereken ya da dalışa engel oluşturabilecek durumları şöyle sıralar:

• Solunum hastalıkları: Astım, KOAH ve daha önce kendiliğinden gelişmiş akciğer sönmesi (spontan pnömotoraks)
• Kalp-damar risk etkenleri: Diyabet, yüksek tansiyon, kan yağlarında bozukluk, sigara kullanımı ve ailede kalp hastalığı öyküsü
• Ruh sağlığı durumları: Kaygı bozuklukları ve kapalı alan korkusu (klostrofobi)
• Nöbet hastalıkları (epilepsi)
• Kulak ve sinüs hastalıkları ya da bu bölgelerden geçirilmiş ameliyatlar
• Gebelik

DAN da astım, kalp-damar hastalıkları, diyabet, epilepsi, kulak-sinüs sorunları, gebelik ve kullanılan ilaçların etkilerini değerlendirme gerektiren konular arasında sayar. DAN ayrıca kalpteki "patent foramen ovale" (PFO) adı verilen küçük açıklık için ayrı yönergeler bulunduğunu belirtir. Kullanılan ilaçların bazıları baş dönmesi, uyuklama ya da dikkat azalması yapabileceğinden ilaç listesinin hekimle paylaşılması önemlidir.

Muayenede neler yapılır?

Değerlendirme genellikle üç aşamadan oluşur:

Sağlık öyküsü

Hekim geçirilmiş ve mevcut hastalıkları, ameliyatları, kullanılan ilaçları, sigara kullanımını, önceki dalış deneyimlerini ve dalışla ilgili yaşanmış sorunları sorar. Egzersiz sırasında göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı veya bayılma gibi yakınmalar mutlaka belirtilmelidir.

Fizik muayene

• Kalp ve akciğerlerin dinlenmesi, tansiyon ve nabız ölçümü
• Kulak muayenesi: kulak zarının görünümü ve basınç eşitlemenin yapılıp yapılamadığı
• Burun ve sinüslerin değerlendirilmesi
• Sinir sistemi muayenesi: denge, kas gücü, refleksler
• Boy, kilo ve genel fiziksel durum

Ek tetkikler

CDC'ye göre hekim, risk taşıyan kişilerde EKG, solunum fonksiyon testi veya ekokardiyografi gibi tetkikler isteyebilir. Kişinin durumuna göre işitme testi (odyometri), efor testi ya da akciğer görüntülemesi de gündeme gelebilir. Hangi testin gerektiğine öykü ve muayene bulgularına göre karar verilir.

Bu testlerin her birinin farklı bir amacı vardır:

• EKG: Kalp ritmini ve kalbin elektriksel etkinliğini gösterir; ritim bozukluğu ya da geçirilmiş kalp hastalığı hakkında ipucu verebilir. Bkz. EKG nedir?
• Solunum fonksiyon testi: Akciğerlerin hava akımını ve kapasitesini ölçer; astım veya KOAH gibi durumların dalış açısından değerlendirilmesine yardımcı olur.
• Ekokardiyografi: Kalbin yapısını, kapaklarını ve kalp boşlukları arasındaki açıklıkları ultrasonla gösterir.
• Odyometri: İşitme düzeyini ölçer; dalış sonrası oluşabilecek değişikliklerin karşılaştırılması için başlangıç kaydı oluşturur.
• Efor testi: Egzersiz sırasında kalbin yanıtını ve kişinin efor kapasitesini değerlendirir.

Muayeneye nasıl hazırlanılır?

• Dalış eğitim kuruluşunun verdiği sağlık sorgulama formunu önceden doldurun ve yanınızda getirin.
• Kullandığınız tüm ilaçların ve takviyelerin listesini hazırlayın.
• Varsa önceki EKG, akciğer filmi, solunum testi ve işitme testi sonuçlarınızı getirin.
• Kronik bir hastalığınız varsa sizi izleyen hekimin raporunu ya da epikrizini getirin.
• Geçirdiğiniz kulak, sinüs, göğüs ve kalp ameliyatlarını not edin.
• Muayene gününe yakın bir zamanda nezle, sinüzit gibi bir enfeksiyon geçiriyorsanız bunu belirtin; kulak ve sinüs muayenesi sonucu etkileyebilir.

Muayenenin sonucu ne olabilir?

Değerlendirme sonunda hekim kişinin dalış yapmasında sakınca görmeyebilir, belirli koşullarla (örneğin derinlik veya dalış türü kısıtlamasıyla) dalışa izin verebilir, ek tetkik ya da başka bir uzmanın görüşünü isteyebilir ya da dalışı uygun bulmayabilir.

HSE, iş amaçlı dalışlarda yetkili hekimin kişiyi dalışa uygun bulmadığı ya da kısıtlamalı uygunluk verdiği durumlarda kişinin bu karara karşı HSE'ye itiraz edebileceğini belirtir. Türkiye'de sağlık raporunun hangi kurumdan ve hangi formatta alınacağı, dalışın amacına (sportif, eğitim, mesleki) göre değişebilir; gerekli belgeyi eğitim aldığınız kuruluştan ya da ilgili federasyondan öğrenin.

Düzenli yeniden değerlendirme

DAN, dalışa uygunluğun tek seferlik bir değerlendirme olmadığını, aerobik kapasitenin yaşla birlikte azalması nedeniyle düzenli aralıklarla gözden geçirilmesi gerektiğini vurgular. Yeni bir hastalık tanısı, ameliyat, gebelik ya da yeni bir ilaca başlama gibi değişikliklerde de dalış öncesinde yeniden hekime danışılmalıdır.

Dalışta güvenli kalmak için

Muayeneden geçmiş olmak dalış güvenliğinin yalnızca bir parçasıdır. CDC ve DAN'ın öne çıkardığı noktalar şunlardır:

• Kulak basıncını doğru tekniklerle dengeleyin; kulak ağrısı başladığında inişi sürdürmeyin. CDC, kulak barotravmasını en sık görülen dalış yaralanması olarak tanımlar.
• Nezle, sinüzit ya da kulak iltihabı varken dalmayın.
• Dalış tablolarına veya dalış bilgisayarına uyun; yüzeye yavaş çıkın.
• Dalıştan sonra uçağa binmeden önce yeterli süre bekleyin. CDC'ye göre tek bir dekompresyonsuz dalıştan sonra en az 12 saat, birden çok dalıştan sonra en az 18 saat beklenmesi önerilir.
• Kondisyonunuzu korumak için düzenli egzersiz yapın.