Şizofreni nedir? Erken belirtiler ve tedavi süreci

Şizofreni nedir?

Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre şizofreni dünyada yaklaşık 27 milyon kişiyi, yani her 300 kişiden birini etkilemektedir. DSÖ şizofreniyi sanrılar, varsanılar, dağınık düşünce ve bilişsel güçlüklerle tanımlar. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH) ise şizofreninin kişinin düşünme, hissetme ve davranma biçimini etkileyen ciddi bir ruh sağlığı sorunu olduğunu ve kişinin gerçeklikle bağının kopmuş gibi görünebileceğini belirtir.

Şizofreni hakkında toplumda yaygın yanlış inanışlar vardır. NHS iki önemli noktanın altını çizer:

• Şizofreni "bölünmüş kişilik" ya da "çoklu kişilik" anlamına gelmez.
• Şizofreni yaşayan kişilerin çoğu şiddet davranışı göstermez.

Bu yanlış inanışlar, şizofreni yaşayan kişilerin damgalanmasına ve yardım almaktan kaçınmasına yol açabilir.

Belirtiler: "olumlu" ve "olumsuz" belirtiler

NHS, şizofreni belirtilerini iki ana grupta ele alır. Buradaki "olumlu" ve "olumsuz" kelimeleri iyi ya da kötü anlamında değil, normal deneyime eklenen ve normal işlevlerden eksilen belirtiler anlamında kullanılır.

Olumlu (pozitif) belirtiler

• Varsanılar (halüsinasyonlar): Zihnin dışında var olmayan şeyleri duymak ya da görmek. En sık görülen biçim, kişiyle konuşan ya da onu yorumlayan sesler duymaktır.
• Sanrılar: Gerçeklikle bağdaşmayan ve karşıt kanıtlara rağmen değişmeyen inançlar. Örneğin izlendiğine, takip edildiğine ya da düşüncelerinin başkaları tarafından kontrol edildiğine inanmak.
• Dağınık düşünce ve konuşma: Konudan konuya atlama, anlaşılması güç konuşma, düşünce akışında kopukluklar.

Olumsuz (negatif) belirtiler

• İnsanlardan uzaklaşma, sosyal temastan kaçınma
• Günlük etkinliklere ilgi kaybı
• Kişisel bakım ve hijyenin ihmal edilmesi
• Duygularını ifade etmede azalma, duygusal donukluk

Olumsuz belirtiler, olumlu belirtiler kadar dikkat çekmese de kişinin iş, okul ve ilişkilerdeki işlevselliğini önemli ölçüde etkileyebilir. DSÖ ayrıca dikkat, bellek ve planlama gibi alanlarda bilişsel güçlüklerin de görülebildiğini belirtir.

Erken uyarı işaretleri

NIMH, ilk psikotik dönemden önce düşünce, duygudurum ve sosyal işlevsellikte genellikle yavaş yavaş gelişen değişikliklerin görülebildiğini belirtir. Aileler ve yakınlar için dikkat çekici olabilecek işaretler şunlardır:

• Okul ya da iş performansında belirgin düşüş
• Arkadaşlardan ve aileden uzaklaşma, odasından çıkmama
• Uyku düzeninde belirgin değişiklikler
• Alışılmadık, tuhaf ya da şüpheci düşünceler
• Kişisel bakıma ilginin azalması
• Duygularda donukluk ya da duruma uymayan tepkiler
• Dikkat ve odaklanmada güçlük

Bu işaretler tek başına şizofreni anlamına gelmez; ergenlikte görülen pek çok değişiklikle, depresyonla ya da madde kullanımıyla da ilişkili olabilir. Ancak belirgin ve süregen değişiklikler, bir uzman değerlendirmesi için iyi bir gerekçedir.

Şizofreni neden olur?

NHS, şizofreninin nedeninin tam olarak bilinmediğini, genetik ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığının düşünüldüğünü belirtir. Yatkınlığı olan kişilerde stresli yaşam olayları ve madde kullanımı belirtileri tetikleyebilir.

Bu nedenle özellikle ailesinde psikoz öyküsü olan gençlerin esrar gibi maddelerden uzak durması önemlidir. Şizofreninin "kötü ebeveynlik" ya da kişinin kendi hatası nedeniyle ortaya çıkmadığını bilmek, aileler için suçluluk duygusunu hafifletebilir.

Tanı nasıl konur?

Şizofreni tanısı, ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanının yaptığı ayrıntılı değerlendirmeye dayanır. Tek bir kan tahlili ya da görüntüleme yöntemiyle tanı konmaz. Değerlendirmede belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, günlük yaşamı nasıl etkilediği, aile öyküsü ve madde kullanımı sorulur.

Hekim, benzer belirtilere yol açabilecek başka durumları da dışlamaya çalışır. Bazı bedensel hastalıklar, ilaçlar ve maddeler de psikotik belirtilere neden olabilir. Bu nedenle kan tahlilleri ve gerekirse görüntüleme gibi tetkikler istenebilir. Bipolar bozukluk ya da psikotik özellikli depresyon gibi durumların ayırt edilmesi de tedavi açısından önemlidir.

Tedavi süreci

NHS, şizofreni tedavisinin genellikle ilaç ve terapinin kişiye özel bir bileşimini içerdiğini belirtir. NHS ve DSÖ'nün vurguladığı başlıca yaklaşımlar şunlardır:

İlaç tedavisi: Antipsikotik ilaçlar, varsanı ve sanrı gibi belirtilerin azaltılmasında temel tedavi seçenekleri arasındadır. İlaç seçimi, kişinin belirtileri, diğer sağlık sorunları ve olası yan etkiler göz önüne alınarak hekim tarafından yapılır. İlaçların düzenli kullanılması ve hekime danışmadan bırakılmaması, yeni dönemlerin önlenmesi açısından önemlidir.

Psikolojik tedaviler: NHS, bilişsel davranışçı terapinin tedavinin bir parçası olabileceğini belirtir. Terapi, kişinin belirtilerle başa çıkma becerilerini geliştirmesine ve sıkıntı veren deneyimleri farklı bir açıdan değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Psikoeğitim ve aile müdahaleleri: DSÖ, psikoeğitimi, aile müdahalelerini ve psikososyal rehabilitasyonu şizofreni bakımının önemli parçaları olarak sayar. Ailenin hastalığı ve erken uyarı işaretlerini tanıması, iyileşme sürecini destekler.

Toplum temelli destek: NHS, toplum ruh sağlığı ekiplerinin desteğinden söz eder. Türkiye'de toplum ruh sağlığı merkezleri de ağır ruhsal hastalığı olan kişilerin izlem ve rehabilitasyonunda rol alır.

NIMH, ilk psikoz döneminde uzmanlar, kişi ve aile üyelerinin ortak karar verdiği, iyileşme odaklı koordine bakım yaklaşımlarının önemini vurgular. NHS de şizofreninin ne kadar erken tedavi edilirse sonuçların o kadar iyi olduğunu belirtir.

Şizofreniyle yaşamak ve iyileşme

NHS, ilaç tedavisine uyum, erken uyarı işaretlerini tanıma ve akran desteğiyle iyileşmenin mümkün olduğunu belirtir. İyi yönetilen şizofrenide yeni dönemlerin şiddeti azaltılabilir. Pek çok kişi tedavi ve destekle çalışabilir, eğitimine devam edebilir ve anlamlı ilişkiler sürdürebilir.

Günlük yaşamda yardımcı olabilecek adımlar:

• Düzenli bir günlük program ve uyku düzeni
• Alkol ve madde kullanımından uzak durmak
• Düzenli fiziksel aktivite ve dengeli beslenme
• Kontrol randevularına düzenli gitmek
• Kişinin ve ailesinin birlikte hazırladığı bir erken uyarı ve kriz planı

DSÖ, şizofreni yaşayan kişilerin genel nüfusa göre ortalama dokuz yıl daha erken öldüğünü belirtir. Bu fark büyük ölçüde önlenebilir bedensel hastalıklarla ilişkilidir. Bu nedenle ruh sağlığı tedavisinin yanında bedensel sağlık kontrollerinin de ihmal edilmemesi önemlidir.

Yakınlar nasıl destek olabilir?

Şizofreni yaşayan bir yakına destek olmak hem değerli hem de zorlayıcı olabilir. Şu yaklaşımlar yardımcı olabilir:

• Kişinin deneyimlerini tartışmaya girmeden, sakin ve saygılı bir dille dinlemek
• Sanrılarla doğrudan çatışmak yerine kişinin yaşadığı duyguya, örneğin korkuya, odaklanmak
• Tedaviye ve randevulara düzenli devam etmesini desteklemek
• Erken uyarı işaretlerini birlikte öğrenmek ve not etmek
• Kendi iyi oluşunuzu korumak; aile destek gruplarından yararlanmak

Kriz anlarında bağırmak, tartışmak ya da kişiyi zorla ikna etmeye çalışmak gerginliği artırabilir. Sakin bir ses tonu, kısa ve açık cümleler ve kişiye güvende olduğunu hissettirmek daha yardımcı olur.