Adet öncesi disforik bozukluk (PMDD) nedir?

PMDD nedir?

MedlinePlus, PMDD'yi bir kadının adetten önce ağır depresyon belirtileri, sinirlilik ve gerginlik yaşadığı bir durum olarak tanımlar. OWH de PMDD'nin, adet öncesi sendroma benzer biçimde yumurtlamadan sonra hormon düzeylerinin düşmeye başladığı, adetten önceki bir iki haftalık dönemde ortaya çıktığını; ancak çok daha ağır belirtilere yol açtığını açıklar.

PMDD'yi tanımlayan temel özellik, belirtilerin adet döngüsüyle açık bir zamansal ilişki göstermesidir:

• Belirtiler adetten önceki haftada ya da iki haftada başlar.
• MedlinePlus'a göre belirtiler çoğunlukla adet başladıktan sonraki birkaç gün içinde düzelir.
• Adet sonrası ile yumurtlama arasındaki dönemde kişi kendini büyük ölçüde iyi hisseder.

Bu döngüsel örüntü, PMDD'yi sürekli devam eden depresyon veya kaygı bozukluklarından ayırmada önemlidir.

Adet öncesi sendromdan (PMS) farkı

Adet öncesi dönemde hafif duygusal ve bedensel değişiklikler yaşamak pek çok kadında görülür ve buna adet öncesi sendrom denir. MedlinePlus'a göre PMDD'nin belirtileri PMS'e göre daha şiddetlidir ve en az bir duygudurumla ilgili belirti içerir.

Farkı özetlemek gerekirse:

• PMS: Göğüs hassasiyeti, şişkinlik, hafif sinirlilik veya keyifsizlik gibi rahatsız edici ama günlük yaşamı genellikle aksatmayan belirtiler
• PMDD: İş, okul ve ilişkileri belirgin biçimde bozan ağır depresyon, kaygı, öfke veya sinirlilik; bazen umutsuzluk ve kendine zarar verme düşünceleri

Belirtiler

MedlinePlus'ın sıraladığı PMDD belirtileri şunlardır:

Duygusal belirtiler:

• Günlük etkinliklere ve ilişkilere karşı ilgi kaybı
• Üzüntü, umutsuzluk, bazen intihar düşünceleri
• Kaygı
• Kontrolü kaybetme hissi
• Ağlama nöbetleriyle birlikte ani duygu değişimleri
• Panik ataklar
• Başkalarını etkileyen sinirlilik veya öfke
• Dikkati toplamada güçlük

Bedensel belirtiler ve diğerleri:

• Yorgunluk veya enerji düşüklüğü
• Aşırı yeme isteği veya tıkınırcasına yeme
• Şişkinlik, göğüs hassasiyeti, baş ağrısı, eklem veya kas ağrıları
• Uyku sorunları

OWH'ye göre tanı için, en az biri duygudurumla ilgili olmak üzere beş veya daha fazla belirtinin bulunması gerekir.

Nedenleri ve risk etkenleri

MedlinePlus, PMS ve PMDD'nin nedenlerinin henüz bulunamadığını belirtir. OWH'ye göre adet döngüsü boyunca hormon düzeylerindeki değişiklikler rol oynayabilir; beyindeki serotonin adlı kimyasal da PMDD'de etkili olabilir. Hormon düzeyleri PMDD'si olan kadınlarda genellikle normaldir; sorunun, beynin bu olağan hormon değişikliklerine karşı aşırı duyarlılığıyla ilişkili olduğu düşünülür.

MedlinePlus'ın sıraladığı ve katkıda bulunabilecek etkenler şunlardır:

• Kaygı, depresyon veya mevsimsel depresyon
• Alkol veya madde kullanımı
• Tiroid sorunları
• Fazla kilo
• Ailede benzer yakınma öyküsü
• Yetersiz egzersiz

OWH, PMDD'si olan pek çok kadında kaygı veya depresyon da bulunabildiğini belirtir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre PMDD'yi tanımlayan bir fizik muayene bulgusu ya da laboratuvar testi yoktur. Hekim ayrıntılı bir öykü alır, fizik ve jinekolojik muayene yapabilir; tiroid testleri ve ruhsal değerlendirme isteyebilir.

Belirti günlüğü

MedlinePlus, belirtilerin bir takvim ya da günlükte izlenmesinin en rahatsız edici belirtileri belirlemeye yardımcı olduğunu belirtir. Tanı için genellikle en az iki adet döngüsü boyunca günlük kayıt tutulması istenir. Günlükte şunları not edebilirsiniz:

• Adet kanamasının başladığı ve bittiği günler
• Her gün yaşadığınız duygusal ve bedensel belirtiler ve şiddetleri
• Belirtilerin iş, okul ve ilişkilerinize etkisi
• Uyku, egzersiz, kafein ve alkol kullanımı

Bu kayıt, belirtilerin gerçekten adet döngüsüne bağlı olup olmadığını gösterir ve süregen depresyonun adet öncesinde kötüleşmesi gibi farklı durumlardan ayırt etmeye yardımcı olur.

PMDD ve diğer ruhsal durumlar

OWH, PMDD'si olan pek çok kadında kaygı veya depresyon da bulunabildiğini belirtir. Bu durum değerlendirmeyi zorlaştırabilir; çünkü bazı ruhsal sorunlar adet öncesinde belirgin biçimde kötüleşebilir. Hekimler bu iki durumu birbirinden ayırmaya çalışır:

• PMDD'de belirtiler adet öncesi dönemle sınırlıdır; adet başladıktan sonra birkaç gün içinde azalır ve döngünün geri kalanında kişi kendini büyük ölçüde iyi hisseder.
• Adet öncesi alevlenmede ise depresyon, kaygı bozukluğu veya bipolar bozukluk gibi süregen bir durumun belirtileri ay boyunca vardır ama adet öncesinde artar.

Bu ayrım tedavi planını etkiler. Belirti günlüğü burada da en önemli araçlardan biridir. Ayrıca tiroid hastalıkları, kansızlık ve perimenopoz dönemine bağlı hormon değişiklikleri de benzer yakınmalara yol açabileceği için hekim bunları değerlendirebilir.

Tedavi seçenekleri

MedlinePlus, uygun tanı ve tedaviden sonra PMDD'si olan kadınların çoğunda belirtilerin geçtiğini ya da katlanılabilir düzeye indiğini belirtir. Tedavi seçenekleri şunlardır:

Yaşam tarzı değişiklikleri

MedlinePlus'a göre sağlıklı beslenme, düzenli aerobik egzersiz ve uyku alışkanlıklarının iyileştirilmesi yararlı olabilir. Kafein, tuz ve alkolün sınırlanması, düzenli öğünler ve stres yönetimi teknikleri de bazı kadınlarda yakınmaları hafifletebilir.

Psikoterapi

MedlinePlus, bir ruh sağlığı uzmanıyla yürütülen bilişsel davranışçı terapinin PMDD tedavisinde kullanılabileceğini belirtir. Bu terapi, belirtilerle ilişkili düşünce ve davranış kalıplarını fark etmeye ve baş etme becerileri geliştirmeye yardımcı olur. Terapi, ilaç tedavisiyle birlikte de uygulanabilir ve özellikle adet öncesi dönemde artan kaygı, öfke ve kendini eleştirme düşünceleriyle baş etmede somut beceriler kazandırmayı hedefler.

İlaç tedavisi

MedlinePlus'a göre bazı antidepresanlar PMDD tedavisinde kullanılır; bu ilaçlar döngünün yalnızca belirli bir döneminde ya da sürekli olarak kullanılabilir. Doğum kontrol hapları, sıvı birikimi için idrar söktürücüler, yumurtlamayı baskılayan ilaçlar ve ağrı kesiciler de seçenekler arasındadır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, ilacın türüne ve kullanım biçimine hekiminiz karar verir. Kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Günlük yaşamda baş etme

Tedaviye ek olarak şu yaklaşımlar yardımcı olabilir:

• Belirti günlüğünüze bakarak zor günleri önceden tahmin edin ve bu günlerde iş yükünüzü olabildiğince hafifletin.
• Yakınlarınızla PMDD hakkında konuşun; belirtilerin bir sağlık sorunundan kaynaklandığını bilmeleri, çatışmaları azaltabilir.
• Yoğun duyguların geçici olduğunu ve adet başladıktan sonra genellikle düzeldiğini kendinize hatırlatın.
• Gevşeme, nefes egzersizleri ve kısa yürüyüşler gibi yöntemleri deneyin.

Yakınlar ve iş yaşamı

PMDD yalnızca kişiyi değil, çevresindekileri de etkileyebilir. Adet öncesi dönemde artan sinirlilik ve öfke, eş, çocuklar ve iş arkadaşlarıyla çatışmalara yol açabilir; bu da sonrasında suçluluk ve utanç duygularına neden olabilir. Yakınların PMDD hakkında bilgi sahibi olması bu döngüyü kırmaya yardımcı olur.

Yakınlar şunları yapabilir:

• Belirtilerin bir sağlık sorunundan kaynaklandığını kabul etmek ve kişiyi suçlamamak
• Zor günlerde ev işleri ve çocuk bakımı gibi sorumlulukları paylaşmak
• Tartışmaları mümkünse belirtilerin hafiflediği günlere ertelemek
• Hekime başvurmasını desteklemek ve gerekirse randevuya eşlik etmek

İş yaşamında ise önemli toplantı veya görevleri, olanak varsa belirtilerin hafif olduğu günlere planlamak ve gerektiğinde kısa molalar vermek yardımcı olabilir.