Yaşlılıkta depresyon: yaşlanmanın doğal parçası değil

Depresyon yaşlanmanın doğal bir parçası değildir

Pek çok kişi yaşlılıkta keyifsizliğin, içe kapanmanın ve isteksizliğin "olağan" olduğunu düşünür. Oysa CDC, depresyonun yaşlanmanın normal bir parçası olmadığını ve tıbbi ilgi gerektiren, tedavi edilebilir bir durum olduğunu açıkça belirtir.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) de ileri yaştaki yetişkinlerde ruh sağlığı sorunlarının, en sık da kaygı ve depresyonun, çoğu zaman yeterince tanınmadığını ve tedavi edilmediğini vurgular. CDC, 70 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yaklaşık yüzde 4'ünde depresyon bulunduğunu belirtir.

Yaşlılıkta depresyonun tanınmaması yalnızca ruhsal sıkıntıyı uzatmakla kalmaz; bedensel hastalıkların seyrini, tedaviye uyumu ve bağımsız yaşam becerisini de olumsuz etkileyebilir.

Belirtiler: neden gözden kaçabilir?

MedlinePlus, yaşlılarda depresyonun genel belirtilerinin gençlerdekine benzediğini; ancak yorgunluk, iştahsızlık ve uyku sorunlarının yaşlanma sürecinin ya da bedensel bir hastalığın parçası olabileceği için tanının zorlaştığını belirtir. Bu nedenle erken depresyon belirtileri göz ardı edilebilir ya da yaşlılarda sık görülen başka durumlarla karıştırılabilir.

CDC'nin sıraladığı yaygın belirtiler şunlardır:

• Süregen üzüntü
• Eskiden keyif alınan etkinliklere ilgi kaybı
• Uyku düzeninde bozulma
• Yorgunluk
• Dikkati toplamada güçlük
• İntihar ya da kendine zarar verme düşünceleri

Yaşlılarda depresyon şu biçimlerde de kendini gösterebilir:

• Üzüntüden çok duygusal "boşluk" ya da hissizlik
• Duygular hakkında konuşmakta isteksizlik
• Sürekli bedensel yakınmalar, ağrılar ve sık doktor başvuruları
• Unutkanlık ve dikkat dağınıklığı
• Kendine bakımı ihmal etme, ilaçlarını düzenli kullanmama
• Evden çıkmak istememe, sosyal ilişkilerden çekilme

Risk etkenleri

MedlinePlus'a göre yaşamdaki değişiklikler yaşlılarda depresyon riskini belirgin biçimde artırabilir:

• Evden ayrılmak, örneğin bir bakımevine taşınmak
• Süregen hastalık veya ağrı
• Çocukların uzağa taşınması
• Eşin veya yakın arkadaşların kaybı
• Bağımsızlığın azalması; hareket etmekte veya kendine bakmakta güçlük, araç kullanamamak

CDC de kalp hastalığı ve kanser gibi hastalıkları, günlük işlevlerde kısıtlılığı, uyku sorunlarını ve birden fazla süregen hastalığın bir arada bulunmasını risk etkenleri arasında sayar. CDC'ye göre yaşlıların çoğunda en az bir, yarısında ise iki ya da daha fazla süregen hastalık vardır.

WHO ise yalnızlık ve sosyal yalıtılmışlığı önemli risk etkenleri olarak öne çıkarır ve bunların yaşlıların yaklaşık dörtte birini etkilediğini belirtir. WHO'nun sıraladığı diğer etkenler arasında yaş ayrımcılığı, istismar ve ihmal, yas, emeklilikle gelirde azalma, işlevsel kapasitede düşüş ve eşine bakım verme sorumluluğu yer alır.

Bedensel hastalıklar ve ilaçlar

MedlinePlus, tiroid hastalıkları, Parkinson hastalığı, kalp hastalığı, kanser, inme ve demansın depresyonla ilişkili olduğunu belirtir. Kurum ayrıca alkolün veya uyku ilaçları gibi bazı ilaçların aşırı kullanımının depresyonu kötüleştirebileceği konusunda uyarır. Yaşlılar sık olarak birden fazla ilaç kullandığından, ilaçların gözden geçirilmesi değerlendirmenin önemli bir parçasıdır.

Depresyon mu, demans mı?

Yaşlılıkta unutkanlık, dikkat sorunları ve ilgisizlik hem depresyonda hem de demansta görülebilir. MedlinePlus, ağır depresyonda belirtilerin demansa benzeyebileceğini belirtir. Bu ayrım önemlidir; çünkü depresyona bağlı bilişsel sorunlar tedaviyle düzelebilir.

Genel olarak şu farklar ipucu verebilir:

• Depresyonda yakınmalar daha kısa sürede ortaya çıkar ve kişi çoğu zaman unutkanlığından yakınır.
• Demansta değişiklikler daha sinsi ve yavaş gelişir; kişi sorunlarının farkında olmayabilir.
• Depresyon ve demans birlikte de bulunabilir; demansın erken döneminde depresyon sık görülür.

Bu nedenle unutkanlık yakınması olan bir yaşlıda hem ruh hâli hem de bilişsel işlevler bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre hekim fizik muayene yapar, tıbbi öyküyü alır ve belirtileri değerlendirir. Belirtilere yol açabilecek bedensel bir hastalığı araştırmak için kan ve idrar testleri istenebilir. Gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanının değerlendirmesi gerekebilir.

Değerlendirmede kullanılan ilaçlar, işitme ve görme durumu, bellek ve günlük yaşam becerileri de gözden geçirilir. Yaşlılarda çok yönlü değerlendirme, geriatri uzmanı, nöroloji uzmanı ve ruh sağlığı uzmanının iş birliğini gerektirebilir.

Tedavi

CDC'ye göre depresyon ilaç, psikoterapi ya da ikisinin birlikte kullanılmasıyla tedavi edilebilir ve tedavi gören yaşlıların çoğunda belirtiler düzelir. MedlinePlus da yaşlılarda depresyonun çoğu zaman tedaviye yanıt verdiğini ve sosyal destek iyi olduğunda sonuçların daha iyi olduğunu belirtir.

• Altta yatan nedenlerin ele alınması: MedlinePlus'a göre tedavinin ilk adımı, depresyona katkıda bulunan bedensel hastalıkların tedavi edilmesi ve gerekirse ilaçların yeniden düzenlenmesidir.
• İlaç tedavisi: MedlinePlus, hekimlerin yaşlılarda antidepresanları genellikle daha düşük miktarla başlattığını ve gençlere göre daha yavaş artırdığını belirtir. İlaç seçimi diğer hastalıklar ve ilaçlarla etkileşimler göz önünde bulundurularak hekim tarafından yapılır.
• Psikoterapi: Konuşma terapileri yaşlılarda da etkilidir; yas, yaşam değişikliklerine uyum ve yalnızlıkla baş etmede yardımcı olabilir.

Evde yapılabilecekler

MedlinePlus'ın önerileri şunlardır: düzenli egzersiz yapmak, sosyal etkinliklere katılmak, iyi uyku alışkanlıkları edinmek, uyarı işaretlerini izlemek, alkolü sınırlamak ve duygular hakkında açıkça konuşmak. Hekimin uygun gördüğü yürüyüşler, bir topluluk etkinliği, gönüllü çalışma ya da torunlarla düzenli görüşmeler ruh hâline iyi gelebilir.

Yalnızlık ve sosyal bağlantı

WHO, sosyal yalıtılmışlık ve yalnızlığın yaşlılarda ruh sağlığı sorunları için temel risk etkenleri arasında olduğunu vurgular. Emeklilik, eşin kaybı, çocukların uzağa taşınması, işitme ve görme kaybı ya da hareket kısıtlılığı, yaşlının sosyal çevresinin daralmasına yol açabilir.

Sosyal bağları güçlendirmek, depresyonun önlenmesine ve tedavisine katkı sağlayabilir. Bu amaçla:

• Mahalledeki yaşlı merkezleri, belediyelerin sosyal etkinlikleri veya ibadethanelerdeki topluluk etkinlikleri gibi olanaklar araştırılabilir.
• İşitme cihazı veya gözlük gibi ihtiyaçların karşılanması, iletişimi ve sosyal katılımı kolaylaştırır.
• Görüntülü görüşme gibi teknolojilerin kullanımını öğrenmek, uzakta yaşayan aile bireyleriyle bağlantıyı sürdürmeye yardımcı olabilir.
• Gönüllü çalışmalar, hobi grupları veya torunlarla düzenli zaman geçirmek, kişinin kendini değerli ve işe yarar hissetmesine katkıda bulunabilir.

Yalnızlık bir utanç kaynağı değildir; yaşlı yakınınızla bu konuyu açıkça konuşmak çözüm aramanın ilk adımı olabilir.

Yakınlar nasıl destek olabilir?

CDC, yakınların; kişiyi profesyonel yardım almaya teşvik etmesini, randevulara eşlik etmeyi önermesini ve fiziksel etkinliklere birlikte katılmaya davet etmesini önerir. Bunlara ek olarak:

• Düzenli olarak arayın, ziyaret edin ve yalnız kalmamasına özen gösterin.
• Şikâyetlerini "yaşlılık" diyerek geçiştirmeyin; dinleyin ve ciddiye alın.
• İlaçlarını doğru kullanıp kullanmadığını, yemek yiyip yemediğini nazikçe gözlemleyin.
• Ulaşım veya teknoloji kullanımı gibi konularda pratik destek sunun.

İntihar riski

MedlinePlus, depresyonun en kaygı verici sonucunun intihar olduğunu, yaşlılarda intiharların büyük kısmının erkeklerde görüldüğünü ve boşanmış ya da eşini kaybetmiş erkeklerin en yüksek risk altında olduğunu belirtir. Umutsuzluk, ölümden sık söz etme, yük olduğunu düşünme, ilaçlarını bırakma veya eşyalarını dağıtma gibi işaretler ciddiye alınmalıdır.